Η Berlinale δεν έκρυψε ποτέ τον πολιτικό της χαρακτήρα. Ιδρυθείσα το 1950 από τον Αμερικανό αξιωματούχο αρμόδιο για τον κινηματογράφο Όσκαρ Μαρτέι ως πολιτιστικό ανάχωμα σε μια διαιρεμένη πόλη, σχεδιάστηκε ως «βιτρίνα του ελεύθερου κόσμου», μια γιορτή καλλιτεχνικής ελευθερίας σε ευθεία αντίθεση με τη ζωή πίσω από το Σιδηρούν Παραπέτασμα. Διαχρονικά, το Βερολίνο τίμησε αυτή την κληρονομιά: στήριξε τις Ιρανές διαδηλώτριες στο κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», καταδίκασε τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και άνοιξε χώρο σε Ουκρανούς δημιουργούς στην εξορία.
Φέτος, όμως, η πολιτική μοιάζει να απειλεί να επισκιάσει το ίδιο το φεστιβάλ. Σε διαδοχικές συνεντεύξεις Τύπου, οι δημιουργοί βρέθηκαν να απαντούν λιγότερο για τις ταινίες τους και περισσότερο για τη Γάζα, τη γερμανική κρατική χρηματοδότηση και την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο.
Εκεί που κάποτε υπήρχε έντονος -αλλά ουσιαστικός- διάλογος, αρκετοί βλέπουν πλέον ένα σκηνικό "viral" αντιπαραθέσεων.
Η σπίθα
Η ένταση κορυφώθηκε στην πρώτη συνέντευξη Τύπου της Πέμπτης, όταν ο πρόεδρος της κριτικής επιτροπής Βιμ Βέντερς (φωτο) ρωτήθηκε αν η στήριξη της Γερμανίας στο Ισραήλ -και η οικονομική ενίσχυση της Berlinale- υπονομεύουν την ελευθερία έκφρασης του φεστιβάλ. Υπονοούμενο: «φιμώνεται» η διοργάνωση;
«Πρέπει να μείνουμε εκτός πολιτικής», απάντησε ο Βέντερς. «Αν κάνουμε ταινίες αφοσιωμένα πολιτικές, μπαίνουμε στο πεδίο της πολιτικής. Όμως εμείς είμαστε το αντίβαρο της πολιτικής».
Η αντίδραση ήταν άμεση. Η Ινδή συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι ακύρωσε την προγραμματισμένη εμφάνισή της, χαρακτηρίζοντας τα σχόλια «απαράδεκτα». «Το να ακούς ότι η τέχνη δεν πρέπει να είναι πολιτική κόβει την ανάσα», έγραψε, υποστηρίζοντας ότι έτσι «κλείνει» μια συζήτηση για ένα έγκλημα κατά της ανθρωπότητας, που εξελίσσεται σε πραγματικό χρόνο.
Οι διοργανωτές δήλωσαν ότι «σέβονται την απόφαση» και «λυπούνται» για την απουσία της.
Ανάμεσα σε αποφυγή και τοποθέτηση
Ο Βέντερς δεν ήταν ο μόνος που επιχείρησε να αποφύγει το πολιτικό ναρκοπέδιο. Η τιμώμενη με Χρυσή Άρκτο καριέρας Μισέλ Γιο δέχθηκε ερωτήσεις για το πολιτικό κλίμα στις ΗΠΑ: «Δεν νομίζω ότι είμαι σε θέση να μιλήσω για την πολιτική κατάσταση», είπε, επαναφέροντας τη συζήτηση στο σινεμά.
Ο Νιλ Πάτρικ Χάρις, στο Βερολίνο με το Sunny Dancer, ξεκαθάρισε ότι, παρότι έχει πολιτικές απόψεις, «δεν διάβασε» το σενάριο ως πολιτική δήλωση.
Άλλοι αγκάλιασαν την πολιτική διάσταση. Η Φινλανδή σκηνοθέτις Χάνα Μπέργκχολμ φόρεσε κονκάρδα με καρπούζι σε ένδειξη στήριξης στην Παλαιστίνη, δηλώνοντας πως «η σιωπή είναι κι αυτή επιλογή».
Για έμπειρους παρατηρητές, το νέο στοιχείο δεν είναι η πολιτική, αλλά το πλαίσιο. Η δημοσιογράφος Ντέμπορα Κόουλ σημειώνει ότι παραδοσιακά υπήρχε σύνδεση ανάμεσα στο θέμα της ταινίας και στις ερωτήσεις προς τους δημιουργούς. Στην περίπτωση Βέντερς, λέει, η ερώτηση προϋπέθετε ήδη ότι το φεστιβάλ «φιμώνεται». Η ίδια δεν διαπιστώνει επίθεση στην ελευθερία λόγου φέτος και θυμίζει το 2024, όταν το ντοκιμαντέρ No Man’s Land για τη βία εποίκων στη Δυτική Όχθη βραβεύτηκε και πολιτικοί επιτέθηκαν στους δημιουργούς για τις απόψεις τους. «Αυτό ήταν εκτός ορίων. Αυτό τώρα δεν είναι το ίδιο», υποστηρίζει.
Κατά την Κόουλ, η μετατόπιση είναι και τεχνολογική: σύντομα αποσπάσματα απομονώνονται από τα συμφραζόμενα και γίνονται «δολώματα οργής» στα social media.
Το φεστιβάλ απάντησε με ανακοίνωση, υπερασπιζόμενο δημιουργούς και κριτική επιτροπή, τονίζοντας ότι κυκλοφορούν αποσπάσματα «εκτός πλαισίου» και «εκτός της διαδρομής και των αξιών» των καλλιτεχνών.
Η διευθύντρια της Berlinale Τρίσια Τάτλ επισήμανε ότι η ελευθερία λόγου ασκείται στο φεστιβάλ, αλλά οι δημιουργοί πλέον κατηγορούνται είτε απαντήσουν, είτε δεν απαντήσουν, ή αν δεν συμπυκνώσουν σύνθετες σκέψεις σε λίγα δευτερόλεπτα.
Το σινεμά παραμένει πολιτικό
Στην οθόνη, η πολιτική δέσμευση δεν έχει ατονήσει. Η έναρξη έγινε με το No Good Men της Αφγανής Shahrbanoo Sadat. Το Ιράν κυριαρχεί στο πρόγραμμα: η Roya της Mahnaz Mohammadi για μια δασκάλα φυλακισμένη στην Εβίν και το ντοκιμαντέρ Memories of a Window της Mehraneh Salimian για την καταστολή φοιτητικών διαδηλώσεων.
Στο κόκκινο χαλί, Ιρανοί δημιουργοί ύψωσαν πινακίδες "Free Iran", ενώ η Ένωση Ανεξάρτητων Ιρανών Κινηματογραφιστών πραγματοποίησε περφόρμανς μνήμης στο Potsdamer Platz. Δύο Ιρανοί σκηνοθέτες, οι Maryam Moghadam και Behtash Sanaeeha, παραμένουν κρατούμενοι στο Ιράν.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν η Berlinale δίνει χώρο στο πολιτικό σινεμά - το κάνει. Είναι αν το κλίμα γύρω από τις συνεντεύξεις Τύπου υπονομεύει την αποστολή της. Η Charli XCX επαίνεσε το φεστιβάλ γιατί «δεν αποφεύγει τις πολιτικές ταινίες».
Η Κόουλ, ωστόσο, προειδοποίησε: αν οι δημιουργοί αρχίσουν να βλέπουν το Βερολίνο ως παγίδα για στιγμιότυπα στα social media, οι συνέπειες θα είναι σοβαρές.
Η πλήρης δήλωση της διευθύντριας Τρίσια Τατλ
(σε ελεύθερη απόδοση)
Για τον Λόγο, το Σινεμά και την Πολιτική
"Υπάρχουν πολλών ειδών τέχνες και πολλοί τρόποι να είναι κανείς πολιτικός. Οι ατομικές προσεγγίσεις διαφέρουν σημαντικά.
Έχει ζητηθεί ελευθερία λόγου στη Berlinale. Η ελευθερία λόγου υπάρχει στη Berlinale. Όμως ολοένα και περισσότερο, από τους δημιουργούς αναμένεται να απαντούν σε κάθε ερώτηση που τους τίθεται. Επικρίνονται αν δεν απαντήσουν. Επικρίνονται αν απαντήσουν και δεν μας αρέσει αυτό που λένε. Επικρίνονται αν δεν μπορούν να συμπυκνώσουν σύνθετες σκέψεις σε ένα σύντομο απόσπασμα όταν ένα μικρόφωνο τούς τοποθετείται μπροστά, ενώ πίστευαν ότι μιλούσαν για κάτι άλλο.
Είναι δύσκολο να βλέπουμε τη Berlinale και τις εκατοντάδες δημιουργούς και ανθρώπους που εργάζονται σε αυτό το φεστιβάλ να αποστάζονται σε κάτι που δεν αναγνωρίζουμε πάντα στον διαδικτυακό και μιντιακό λόγο. Τις επόμενες δέκα ημέρες στη Berlinale, οι δημιουργοί μιλούν αδιάκοπα. Μιλούν μέσα από το έργο τους. Μιλούν για το έργο τους. Μιλούν, κατά καιρούς, για γεωπολιτικά ζητήματα που μπορεί να σχετίζονται ή να μη σχετίζονται με τις ταινίες τους. Πρόκειται για ένα μεγάλο, σύνθετο φεστιβάλ. Ένα φεστιβάλ που οι άνθρωποι εκτιμούν με πολλούς διαφορετικούς τρόπους και για πολλούς λόγους.
Στο φετινό πρόγραμμα υπάρχουν 278 ταινίες. Μεταφέρουν πολλές οπτικές. Υπάρχουν ταινίες για γενοκτονία, για σεξουαλική βία στον πόλεμο, για διαφθορά, για πατριαρχική βία, για αποικιοκρατία ή καταχρηστική κρατική εξουσία. Υπάρχουν δημιουργοί εδώ που έχουν βιώσει βία και γενοκτονία στη ζωή τους, που μπορεί να αντιμετωπίζουν φυλάκιση, εξορία ή ακόμη και θάνατο για το έργο που έκαναν ή για τις θέσεις που πήραν. Έρχονται στο Βερολίνο και μοιράζονται το έργο τους με θάρρος. Αυτό συμβαίνει τώρα. Ενισχύουμε αρκετά αυτές τις φωνές;
Υπάρχουν επίσης δημιουργοί που έρχονται στη Berlinale με διαφορετικούς πολιτικούς στόχους: να ρωτήσουν πώς μπορούμε να μιλάμε για την τέχνη ως τέχνη και πώς μπορούμε να κρατήσουμε ζωντανές τις αίθουσες, ώστε ο ανεξάρτητος κινηματογράφος να έχει ακόμη χώρο να προβάλλεται και να συζητιέται. Σε ένα μιντιακό περιβάλλον κυριαρχούμενο από την κρίση, απομένει λιγότερο «οξυγόνο» για σοβαρή συζήτηση για τον κινηματογράφο ή τον πολιτισμό, εκτός αν ενταχθούν κι αυτά σε μια ειδησεογραφική ατζέντα.
Ορισμένες ταινίες εκφράζουν πολιτική με μικρό «π»: εξετάζουν την εξουσία στην καθημερινή ζωή, το ποιος και τι είναι ορατό ή αόρατο, ποιος περιλαμβάνεται ή αποκλείεται. Άλλες εμπλέκονται με Πολιτική με κεφαλαίο «Π»: κυβερνήσεις, κρατική πολιτική, θεσμούς εξουσίας και δικαιοσύνης. Αυτό είναι επιλογή. Η ομιλία προς την εξουσία γίνεται με ορατούς τρόπους και μερικές φορές με πιο ήσυχους, προσωπικούς. Στην ιστορία της Berlinale, πολλοί καλλιτέχνες έθεσαν τα ανθρώπινα δικαιώματα στο επίκεντρο του έργου τους. Άλλοι έκαναν ταινίες που βλέπουμε ως ήσυχα ριζοσπαστικές πολιτικές πράξεις, εστιάζοντας σε μικρές, εύθραυστες στιγμές φροντίδας, ομορφιάς, αγάπης ή σε ανθρώπους που για τους περισσότερους από εμάς είναι αόρατοι, ανθρώπους μόνοι. Μας βοηθούν να συνδεθούμε με την κοινή μας ανθρωπιά μέσω των ταινιών τους. Και σε έναν ραγισμένο κόσμο αυτό είναι πολύτιμο.
Αυτό που συνδέει τόσους δημιουργούς στη Berlinale είναι ο βαθύς σεβασμός για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Δεν πιστεύουμε ότι υπάρχει δημιουργός σε αυτό το φεστιβάλ που να αδιαφορεί για όσα συμβαίνουν στον κόσμο, που να μην παίρνει στα σοβαρά τα δικαιώματα, τις ζωές και την τεράστια οδύνη ανθρώπων στη Γάζα και στη Δυτική Όχθη, στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, στο Σουδάν, στο Ιράν, στην Ουκρανία, στη Μινεάπολη και σε έναν τρομακτικά μεγάλο αριθμό τόπων.
Οι καλλιτέχνες είναι ελεύθεροι να ασκούν το δικαίωμά τους στην ελευθερία λόγου με όποιον τρόπο επιλέγουν. Δεν θα πρέπει να αναμένεται από αυτούς να σχολιάζουν όλες τις ευρύτερες συζητήσεις για προηγούμενες ή τρέχουσες πρακτικές ενός φεστιβάλ, επί των οποίων δεν έχουν έλεγχο. Ούτε να μιλούν για κάθε πολιτικό ζήτημα που τίθεται, εκτός αν το επιθυμούν.
Συνεχίζουμε αυτή τη δουλειά επειδή αγαπάμε το σινεμά, αλλά και επειδή ελπίζουμε και πιστεύουμε ότι η θέαση ταινιών μπορεί να αλλάξει τα πράγματα, ακόμη κι αν πρόκειται για τη βραδεία, παγετώδη μετατόπιση της αλλαγής των ανθρώπων, μία καρδιά ή ένα μυαλό τη φορά.
Ευχαριστούμε την ομάδα μας, τους προσκεκλημένους, τις επιτροπές, τους δημιουργούς και όλους όσοι συμμετέχουν στη Berlinale για την ψυχραιμία τους σε θερμούς καιρούς".
