Όταν ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε τους σαρωτικούς δασμούς της λεγόμενης «Ημέρας Απελευθέρωσης» την άνοιξη, ο Λευκός Οίκος πανηγύριζε: μόνο τον Φεβρουάριο είχαν δημιουργηθεί 10.000 νέες θέσεις εργασίας στη μεταποίηση, αντιστρέφοντας, όπως υποστήριζε, την απώλεια άνω των 100.000 θέσεων κατά τον τελευταίο χρόνο της διακυβέρνησης Μπάιντεν.
«Η μεταποίηση επιστρέφει με βρυχηθμό», έγραφε χαρακτηριστικά η ιστοσελίδα του Λευκού Οίκου.
Η πραγματικότητα, ωστόσο, αποδείχθηκε πολύ λιγότερο εντυπωσιακή. Από τον Μάιο και μετά, οι θέσεις εργασίας στη βιομηχανία άρχισαν ξανά να μειώνονται – και δεν σταμάτησαν. Από την ανακοίνωση των δασμών τον Απρίλιο έχουν χαθεί 72.000 θέσεις εργασίας στη μεταποίηση, εκ των οποίων 8.000 μόνο τον Δεκέμβριο.
Τι πήγε στραβά;
Τάσεις δεκαετιών, όχι συγκυριακό φαινόμενο
«Αυτό που βλέπουμε είναι η συνέχιση τάσεων που ξεκίνησαν πολύ πριν από τη διακυβέρνηση Τραμπ. Και οι δασμοί σίγουρα δεν βοήθησαν», εξήγησε ο καθηγητής οικονομικών και αστικής πολιτικής στο Harvard Kennedy School, Γκόρντον Χάνσον, μιλώντας στο Yahoo Finance
Σύμφωνα με τον Χάνσον, από το 1979 μέχρι σήμερα έχουν χαθεί εκατομμύρια θέσεις εργασίας στη βιομηχανία των ΗΠΑ, λόγω ενός συνδυασμού ισχυρών παραγόντων: αυτοματοποίηση, παγκοσμιοποίηση και ο μακροχρόνιος αντίκτυπος του εμπορίου με την Κίνα. Παράλληλα, οι ΗΠΑ «δεν έκαναν όσα χρειάζονται για να αποκαταστήσουν τη βιομηχανική τους ισχύ».
Οι δασμοί, τονίζει, δεν μπορούν να λύσουν αυτά τα διαρθρωτικά προβλήματα. Παρότι περιορίζουν τον ανταγωνισμό από εισαγωγές, αυξάνουν ταυτόχρονα το κόστος κρίσιμων εισροών για τις ίδιες τις αμερικανικές επιχειρήσεις.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα εργοστάσια ηλεκτρικών οχημάτων, τα οποία εξαρτώνται από μπαταρίες και σπάνιες γαίες που εισάγονται από το εξωτερικό. Ορισμένα εξαρτήματα απλώς δεν κατασκευάζονται στις ΗΠΑ.
Κλάδοι που δεν γυρίζουν πίσω
Για άλλους τομείς, όπως η κλωστοϋφαντουργία και η ένδυση, το πρόβλημα είναι ακόμη πιο βαθύ. «Αυτές οι βιομηχανίες έχουν ουσιαστικά εξαφανιστεί», σημειώνει ο Χάνσον. Δεν υπάρχουν εργοστάσια για να αυξήσουν παραγωγή, ούτε έτοιμες δομές για μαζικές προσλήψεις.
Και η μεταποίηση δεν είναι η μόνη που πάσχει. Η δημιουργία θέσεων εργασίας παραμένει αναιμική συνολικά στην αμερικανική οικονομία, με την όποια αύξηση να προέρχεται κυρίως από την υγεία και την κοινωνική φροντίδα.
Αβεβαιότητα και πάγωμα επενδύσεων
Ένας ακόμη παράγοντας είναι η έντονη αβεβαιότητα που προκαλεί η διαρκώς μεταβαλλόμενη δασμολογική πολιτική της κυβέρνησης Τραμπ.
«Αν ο Τραμπ είχε επιλέξει ένα σταθερό ποσοστό, έστω 10% ή 15%-20%, θα λέγαμε όλοι ότι είναι κακό. Το χειρότερο όμως είναι ότι δεν υπάρχει καμία προβλεψιμότητα», σημειώνει ο επικεφαλής οικονομολόγος στο Center for Economic and Policy Research, Ντιν Μπέικερ.
Οι αιφνίδιες απειλές για δασμούς σε ευρωπαϊκές χώρες –ακόμη και στο πλαίσιο γεωπολιτικών ζητημάτων όπως η Γροιλανδία– εμφανίστηκαν και εξαφανίστηκαν μέσα σε λίγες ημέρες, προκαλώντας αναταράξεις στις αγορές.
«Όταν οι συντελεστές αλλάζουν συνεχώς, γίνεται εξαιρετικά δύσκολο για τις επιχειρήσεις να σχεδιάσουν», τονίζει ο Μπέικερ. Πολλές, όπως λέει, έχουν ήδη περιορίσει ή παγώσει επενδυτικά σχέδια, επειδή δεν γνωρίζουν αν θα είναι βιώσιμα.
Ίσως τα στοιχεία να είναι ακόμη χειρότερα
Υπάρχει και μια πιο ανησυχητική διάσταση: τα επίσημα στοιχεία μπορεί να ωραιοποιούν την εικόνα. Ο πρόεδρος της Fed, Τζερόμ Πάουελ, δήλωσε τον Δεκέμβριο ότι τα ομοσπονδιακά στατιστικά ενδέχεται να έχουν υπερεκτιμήσει τη συνολική απασχόληση κατά περίπου 60.000 θέσεις τον μήνα.
«Είναι νωρίς για να πούμε με βεβαιότητα ότι αυτές οι θέσεις θα υπήρχαν χωρίς τους δασμούς», λέει ο Μπέικερ. «Αλλά δεν υπάρχει καμία απόδειξη ότι επέστρεψαν με ορμή».
Μπορεί πράγματι να επιστρέψει η μεταποίηση;
Και η κυβέρνηση Μπάιντεν είχε μιλήσει για «αναγέννηση» της μεταποίησης, μετά τη μαζική καταστροφή θέσεων εργασίας το 2020. Αν και η απασχόληση ξεπέρασε τελικά τα προ πανδημίας επίπεδα, η ανάκαμψη ήταν άνιση και σαφώς ασθενέστερη σε σχέση με άλλους κλάδους, σύμφωνα με ανάλυση του Economic Innovation Group το 2024.
Η δημόσια δαπάνη για βιομηχανικές κατασκευές εκτοξεύθηκε μετά το πακέτο υποδομών του 2021, τον νόμο CHIPS και τον νόμο για τη μείωση του πληθωρισμού. Όμως το 2025 αυτή η δυναμική άρχισε να εξασθενεί.
Σε κάθε περίπτωση, μια μαζική επιστροφή των θέσεων εργασίας στη μεταποίηση μοιάζει δύσκολη. Όπως εξηγεί ο καθηγητής διεθνούς εμπορίου στο Harvard Kennedy School, Ρόμπερτ Λόρενς, σε όλες τις ανεπτυγμένες οικονομίες η μεταποίηση ακολουθεί παρόμοια πορεία: αυξάνεται σε πρώιμο στάδιο ανάπτυξης και στη συνέχεια υποχωρεί σταθερά.
«Δεν έχει σημασία αν μια χώρα έχει εμπορικό έλλειμμα ή πλεόνασμα», σημειώνει. Οι καταναλωτές δαπανούν τα χρήματα που εξοικονομούν από φθηνότερα προϊόντα σε υπηρεσίες – και εκεί δημιουργούνται οι περισσότερες νέες θέσεις εργασίας.
«Αυτό είναι βαθύ και διαρθρωτικό», καταλήγει ο Λόρενς. «Δοκιμάσαμε βιομηχανική πολιτική, δοκιμάσαμε εμπορική προστασία, ακόμη και πριν από τους δασμούς του Τραμπ. Και δεν είδαμε ουσιαστική ανάκαμψη. Αντίθετα, η απασχόληση συνεχίζει να μειώνεται».
