Η ιστορία των δημοπρασιών ξεκινά στην αρχαία Ρώμη, όπου οι στρατιώτες πουλούσαν λεηλατημένα αντικείμενα και οι πραίτορες διοργάνωναν δημόσιες πωλήσεις περιουσιών οφειλετών.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Δίδιος Ιουλιανός, που το 193 π.Χ. αγόρασε σε δημοπρασία την ίδια την Αυτοκρατορία και στέφθηκε αυτοκράτορας, όπως καταγράφει ο ιστορικός Κωνσταντίνος Λαγός στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.
Με την πάροδο των αιώνων, οι δημοπρασίες εξελίχθηκαν: στις δεκαετίες του 1970-1990 κυριαρχούσαν γραμματόσημα και φιλοτελισμός, ενώ από το 1990 έως το 2010 η ζήτηση στράφηκε στην τέχνη και τα συλλεκτικά έργα. Σήμερα, σύμφωνα με τον Ιωάννη Φαϊτατζή, οι συλλογές φιλοτελισμού φθίνουν, ενώ αναδεικνύεται νέο ενδιαφέρον για ιστορικά αρχεία, προσωπικά αντικείμενα και εφήμερα είδη που προκαλούν συγκίνηση ή νοσταλγία – από καρτ ποστάλ και περιοδικά έως παιχνίδια και διαφημίσεις.
Ο ίδιος παρατηρεί ότι η τάση αυτή δεν περιορίζεται στην Ελλάδα: συλλέκτες παγκοσμίως αναζητούν νεανικά θέματα (π.χ. κάρτες Pokémon ή NBA) αλλά και πολύτιμα αντικείμενα όπως κρασιά, προσωπικά είδη αθλητών ή ρούχα κινηματογραφικών αστέρων. «Ζούμε σε εποχές όπου ο καθένας ορίζει τον εαυτό του και συλλέγει ό,τι θέλει», εξηγεί, «και κάθε μέρα ανακαλύπτουμε καινούργια ενδιαφέροντα αντικείμενα».
Πώς φτάνουν τα αντικείμενα στις δημοπρασίες
Τα γραφεία δημοπρασιών, όπως αυτό του κ. Φαϊτατζή, αναλαμβάνουν συλλογές χαρτιού και μικρών συλλεκτικών αντικειμένων, από παλαιά βιβλία, χάρτες, γκραβούρες και φωτογραφίες μέχρι μετοχές, περιοδικά, χαρτονομίσματα, γραμματόσημα και εφήμερα έντυπα. Οι πωλητές είναι συνήθως συλλέκτες ή κληρονόμοι που εκποιούν τις συλλογές τους. Οι ενδιαφερόμενοι αναζητούν αντικείμενα σε δημοπρασίες, ηλεκτρονικές πλατφόρμες, παλαιοπωλεία, υπαίθρια παζάρια και εκθέσεις ή ακόμα και μέσω ανταλλαγών.
Τα προσωπικά αντικείμενα μπορούν να αποκτήσουν ιστορική αξία, όπως μια επιστολή στρατιώτη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου προς τη μητέρα του, που περιγράφει τις μάχες και τις κακουχίες, ή μια φωτογραφία από σημαντικό γεγονός, όπως διαδήλωση ή πολιτική συγκέντρωση. Παράλληλα, οι τοπικοί και διεθνείς κανονισμοί περιορίζουν την εμπορία συγκεκριμένων ειδών, όπως αρχαιοτήτων στην Ελλάδα ή ναζιστικών συμβόλων στη Γερμανία.
Ποιοι συμμετέχουν και γιατί
Στις δημοπρασίες παίρνουν μέρος συλλέκτες, ερευνητές, συγγραφείς, μουσεία, βιβλιοθήκες, πολιτικά κόμματα αλλά και εκπαιδευτικοί που αγοράζουν αρχεία για διδακτικούς σκοπούς. Όπως αναφέρει ο κ. Φαϊτατζής, η ποικιλία συμμετεχόντων αντανακλά την ευρύτητα των συλλεκτικών ενδιαφερόντων, από ιστορικά και φιλοτελιστικά αντικείμενα μέχρι προσωπικά και νοσταλγικά ενθύμια.
Η έρευνα του Κωνσταντίνου Λαγού: η δύναμη των προσωπικών ντοκουμέντων
Μια ενδεικτική περίπτωση είναι η συλλογή 4.000 φωτογραφιών από τη Γερμανική Κατοχή στην Ελλάδα, που ο κ. Λαγός αγόρασε από εμπόρους και ιδιώτες, συμπεριλαμβανομένων 500 φωτογραφιών από τις πρώτες μάχες της γερμανικής εισβολής τον Ιούνιο του 1941. Οι φωτογραφίες, πρωτότυπες και αδημοσίευτες, απαθανατίζουν την πραγματική εμπειρία του πολέμου και όχι την προπαγανδιστική εκδοχή που παρουσίαζε η ναζιστική μηχανή, καθιστώντας τες ανεκτίμητο ιστορικό τεκμήριο. Το 2008, μέρος αυτών δημοσιεύτηκε στο λεύκωμα «Η Μάχη των Οχυρών» και στη συνέχεια δωρίστηκε στο Μουσείο Φωτογραφίας Καλαμαριάς, εξασφαλίζοντας πρόσβαση στο κοινό.
