Για περισσότερο από μία δεκαετία, η Ουγγαρία του Βίκτορ Όρμπαν παρουσιαζόταν ως το πιο επιτυχημένο παράδειγμα του λεγόμενου «ανελεύθερου κράτους» στη Δύση. Ένα πολιτικό σύστημα όπου οι εκλογές συνεχίζουν να διεξάγονται, αλλά οι θεσμοί, τα μέσα ενημέρωσης και οι κανόνες του παιχνιδιού διαμορφώνονται έτσι ώστε η εναλλαγή στην εξουσία να μοιάζει σχεδόν αδύνατη. Όταν λοιπόν ο μέχρι πρότινος πανίσχυρος πρωθυπουργός ηττήθηκε, από ένα νέο πολιτικό κίνημα που κατάφερε όχι μόνο να κερδίσει τις εκλογές, αλλά και να εξασφαλίσει κοινοβουλευτική πλειοψηφία ικανή να ανατρέψει το οικοδόμημα της τελευταίας 16ετίας, η έκπληξη ξεπέρασε τα σύνορα της χώρας.
Σε ένα εκτενές οδοιπορικό από τη Βουδαπέστη, οι New York Times επιχείρησαν να εξηγήσουν τι ακριβώς συνέβη και γιατί πολλοί στην Αμερική θεωρούν ότι η ουγγρική εμπειρία προσφέρει πολύτιμα πολιτικά διδάγματα.
Μέχρι πρόσφατα, η κυρίαρχη εκτίμηση πολλών πολιτικών αναλυτών ήταν ότι ο Βίκτορ Όρμπαν είχε πετύχει κάτι περισσότερο από αλλεπάλληλες εκλογικές νίκες. Είχε καταφέρει να δημιουργήσει ένα σύστημα που αυτοαναπαράγεται.
Το κυβερνών κόμμα κυριαρχούσε στα μέσα ενημέρωσης, είχε τροποποιήσει εκλογικούς κανόνες προς όφελός του και αντιμετώπιζε τους αντιπάλους του με μια μόνιμη εκστρατεία πολιτικής απαξίωσης. Η Ουγγαρία είχε εξελιχθεί σε σημείο αναφοράς για πολιτικούς και κινήματα της συντηρητικής Δεξιάς διεθνώς, ενώ προσωπικότητες του αμερικανικού τραμπισμού επισκέπτονταν συχνά τη Βουδαπέστη αναζητώντας πολιτική έμπνευση.
Γι’ αυτό και η ανατροπή προκάλεσε σοκ.
Σύμφωνα με το ρεπορτάζ των New York Times, η νίκη δεν στηρίχθηκε σε κάποιο επικοινωνιακό τέχνασμα ούτε σε μια ξαφνική μεταστροφή της κοινής γνώμης. Βασίστηκε σε μια εξαιρετικά εκτεταμένη κοινωνική και οργανωτική κινητοποίηση που έφτασε μέχρι τις πιο απομακρυσμένες περιοχές της χώρας.
Χιλιάδες εθελοντές, τοπικά δίκτυα πολιτών και εκατοντάδες επισκέψεις σε μικρές πόλεις και χωριά δημιούργησαν ένα παράλληλο δίκτυο επικοινωνίας, που λειτούργησε έξω από τον έλεγχο των παραδοσιακών μέσων ενημέρωσης.
Η πολιτική επιστρέφει στον δρόμο
Ένα από τα βασικά συμπεράσματα που αναδεικνύει το αμερικανικό δημοσίευμα είναι η σημασία της φυσικής παρουσίας.
Για χρόνια, η κυβέρνηση Όρμπαν οικοδομούσε πολιτικές καμπάνιες βασισμένες στον φόβο: τη μετανάστευση, τις Βρυξέλλες, τον πόλεμο στην Ουκρανία, τις πολιτισμικές αλλαγές. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα αυτής της στρατηγικής αποδυναμώθηκε όταν χιλιάδες πολίτες ήρθαν σε άμεση επαφή με το νέο πολιτικό εγχείρημα.
Αντί για μια αντιπολίτευση περιορισμένη στα τηλεοπτικά πάνελ και στα κοινωνικά δίκτυα, εμφανίστηκε ένα κίνημα που χτυπούσε πόρτες, διοργάνωνε συγκεντρώσεις και συνομιλούσε πρόσωπο με πρόσωπο με τους ψηφοφόρους.
Την ώρα που η πολιτική συχνά μοιάζει να διεξάγεται αποκλειστικά μέσα από αλγόριθμους και ψηφιακές πλατφόρμες, η ουγγρική εμπειρία υπενθυμίζει τη δύναμη της άμεσης κοινωνικής επαφής.
Η διαφθορά νίκησε τον πληθωρισμό
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το τι κινητοποίησε τους ψηφοφόρους.
Παρά τα σοβαρά προβλήματα της ουγγρικής οικονομίας, οι δημοσκοπήσεις μετά τις εκλογές έδειξαν ότι το βασικό κριτήριο ψήφου δεν ήταν το κόστος ζωής αλλά η διαφθορά.
Σχεδόν οι μισοί πολίτες που συμμετείχαν στις σχετικές έρευνες απέδωσαν την ήττα του Όρμπαν στην αίσθηση ότι το κράτος είχε μετατραπεί σε μηχανισμό εξυπηρέτησης πολιτικών και οικονομικών ημετέρων.
Ακολούθησαν ως αιτίες οι πολιτικές ψεύδους, η διαρκής κινδυνολογία και η γενικευμένη κοινωνική κόπωση.
Η διαπίστωση αυτή θεωρείται κρίσιμη επειδή ανατρέπει μια διαδεδομένη πολιτική παραδοχή: ότι οι εκλογές κερδίζονται κυρίως μέσω οικονομικών υποσχέσεων. Στην περίπτωση της Ουγγαρίας, φαίνεται πως η ηθική διάσταση της πολιτικής αποδείχθηκε εξίσου σημαντική.
Οι πολίτες πριν από τα κόμματα
Ένα ακόμη στοιχείο που ξεχωρίζει στο ρεπορτάζ είναι ο ρόλος της κοινωνίας των πολιτών.
Δάσκαλοι που διαμαρτύρονταν για το εκπαιδευτικό σύστημα. Οργανώσεις υπεράσπισης δικαιωμάτων. Κινήσεις νέων. Πρωτοβουλίες κατά της κακοποίησης παιδιών σε κρατικές δομές. Τοπικά κοινωνικά δίκτυα που δεν είχαν καμία άμεση σχέση με εκλογικούς μηχανισμούς.
Όλες αυτές οι δυνάμεις λειτούργησαν ως δεξαμενή ενεργοποίησης πολιτών, μετατρέποντας κοινωνικές διεκδικήσεις σε πολιτική ενέργεια.
Οι New York Times σημειώνουν ότι αυτή η διάσταση της νίκης συζητείται έντονα και στις ΗΠΑ, όπου διάφορα κοινωνικά κινήματα λειτουργούν έξω από το παραδοσιακό κομματικό πλαίσιο.
Νίκη απέναντι στον διχασμό
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της ουγγρικής εμπειρίας ίσως δεν είναι τελικά η εκλογική νίκη αυτή καθαυτή, αλλά ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάστηκε.
Η νέα πολιτική ηγεσία απέφυγε να εμφανιστεί ως εκπρόσωπος μόνο μιας παράταξης. Αντίθετα, επιχείρησε να επαναφέρει στο προσκήνιο έννοιες όπως η εθνική ενότητα, η δημοκρατική συνύπαρξη και η κοινή ταυτότητα.
Στις δημόσιες παρεμβάσεις της κυριάρχησε η ιδέα ότι η χώρα δεν μπορεί να προχωρήσει μέσα από τη διαρκή στοχοποίηση των αντιπάλων της.
Το μήνυμα δεν ήταν ότι οι υποστηρικτές του Όρμπαν πρέπει να ηττηθούν ή να περιθωριοποιηθούν, αλλά ότι πρέπει να επανενταχθούν σε ένα κοινό πολιτικό και κοινωνικό αφήγημα.
Το αμερικανικό ενδιαφέρον πίσω από την ουγγρική ιστορία
Δεν είναι τυχαίο ότι οι New York Times επιλέγουν να συνδέσουν την ουγγρική περίπτωση με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Για πολλούς αναλυτές, η Ουγγαρία αποτέλεσε τα τελευταία χρόνια ένα είδος πολιτικού εργαστηρίου για δυνάμεις που αμφισβητούν τις φιλελεύθερες δημοκρατίες της Δύσης. Ως εκ τούτου, η εκλογική ήττα του Όρμπαν αποκτά συμβολική βαρύτητα που ξεπερνά τα εθνικά σύνορα.
Το βασικό συμπέρασμα του ρεπορτάζ δεν αφορά συγκεκριμένες ιδεολογικές συνταγές, ούτε κομματικές στρατηγικές. Αφορά περισσότερο τη σχέση πολιτικής και κοινωνίας.
Η ουγγρική εμπειρία δείχνει, ότι ακόμη και καθεστώτα που μοιάζουν πολιτικά ακλόνητα μπορούν να αμφισβητηθούν, όταν δημιουργηθεί ένα ευρύ κοινωνικό ρεύμα, όταν η πολιτική επιστρέψει στις κοινότητες και όταν η αντιπαράθεση μετατοπιστεί από τον φόβο και την ταυτότητα σε ζητήματα θεσμών, διαφάνειας και λογοδοσίας.
Μπορεί πράγματι αυτή η συνταγή να εφαρμοστεί και στις ΗΠΑ; Ίσως. Σίγουρα πάντως, μετά την ανατροπή του Βίκτορ Όρμπαν, πολλοί στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού παρακολουθούν πλέον την Ουγγαρία, όχι πια ως πρότυπο αυταρχικής ανθεκτικότητας, αλλά ως παράδειγμα πολιτικής ανατροπής.
