Σχεδόν 60 χρόνια μετά τη Συνθήκη του 1967 που όρισε ότι καμία χώρα δεν μπορεί να διεκδικήσει τη Σελήνη, η κούρσα για την αξιοποίηση των πόρων της επανέρχεται. ΗΠΑ και Κίνα σχεδιάζουν σεληνιακές βάσεις, ενώ η ιδιωτική βιομηχανία βλέπει στη Σελήνη μια νέα αγορά με τεράστιες προοπτικές.
Η ιδέα ότι κάποιος θα μπορούσε να «πουλήσει» τη Σελήνη μοιάζει με σενάριο επιστημονικής φαντασίας. Το 1950, όμως, ο Robert Heinlein είχε ήδη προβλέψει μια τέτοια σύγκρουση στη νουβέλα "The Man Who Sold the Moon", όπου ένας επιχειρηματίας προσπαθεί να γίνει ο πρώτος άνθρωπος που θα φτάσει στη Σελήνη και στη συνέχεια να πουλήσει δικαιώματα στην επιφάνειά της.
Την εποχή που ΗΠΑ και Σοβιετική Ένωση ανταγωνίζονταν για την κατάκτηση της Σελήνης, το σενάριο δεν έμοιαζε τόσο μακρινό. Για να αποτραπεί μια μελλοντική διεκδίκηση του Διαστήματος από τις μεγάλες δυνάμεις, περισσότερες από 100 χώρες υιοθέτησαν το 1967 τη Συνθήκη για το Διάστημα (Outer Space Treaty). Το βασικό της μήνυμα ήταν σαφές: το Διάστημα και τα ουράνια σώματα δεν μπορούν να αποτελέσουν ιδιοκτησία κανενός κράτους.
Σήμερα, όμως, το νομικό πλαίσιο δοκιμάζεται από μια νέα πραγματικότητα. ΗΠΑ, Κίνα και Ρωσία δεν ενδιαφέρονται πλέον μόνο για την επιστημονική εξερεύνηση της Σελήνης. Σχεδιάζουν μόνιμες εγκαταστάσεις, πυρηνικούς αντιδραστήρες και υποδομές που θα μπορούσαν να υποστηρίξουν μελλοντικές δραστηριότητες εξόρυξης και παραγωγής.
Η νέα κούρσα για τη Σελήνη
Η Ουάσινγκτον εξετάζει τους πόρους που βρίσκονται κοντά στον νότιο πόλο της Σελήνης, μεταξύ άλλων το παγωμένο νερό και το ήλιο. Η Κίνα έχει πραγματοποιήσει τη δική της έρευνα στην περιοχή και, μαζί με τη Ρωσία, σχεδιάζει επίσης σεληνιακή βάση κοντά στον ίδιο πόλο.
Την ίδια στιγμή, η Σελήνη έχει μπει στο στόχαστρο των ισχυρότερων ονομάτων της ιδιωτικής διαστημικής βιομηχανίας. Ο Elon Musk έχει μιλήσει για αγορές αξίας τρισεκατομμυρίων δολαρίων που θα μπορούσαν να αναπτυχθούν γύρω από τη Σελήνη, από data centers έως συστήματα εκτόξευσης δορυφόρων βαθύτερα στο Διάστημα. Ο Jeff Bezos, από την πλευρά του, έχει οραματιστεί τη μεταφορά βαριάς βιομηχανικής δραστηριότητας στη Σελήνη, ώστε η Γη να μετατραπεί σε έναν «πλανήτη-κήπο».
Πίσω από τα σχέδια αυτά βρίσκεται μια απλή λογική: όποιος φτάσει πρώτος, μπορεί να αποκτήσει πλεονέκτημα στη διαμόρφωση των κανόνων. Η Συνθήκη του 1967 απαγορεύει στις χώρες να διεκδικούν εδάφη στο Διάστημα μέσω «χρήσης ή κατοχής» και προβλέπει ότι η εξερεύνηση πρέπει να γίνεται προς όφελος όλων των κρατών. Παράλληλα, απαγορεύει την τοποθέτηση πυρηνικών όπλων στο Διάστημα.
Δεν απαντά όμως με σαφήνεια σε μια σειρά από ζητήματα που αποκτούν πλέον πρακτική σημασία: ποια δικαιοδοσία θα έχει μια χώρα πάνω σε μια σεληνιακή βάση; Μπορεί μια εταιρεία να αποκομίσει κέρδη από πόρους που εξορύσσει στη Σελήνη; Μπορεί ένα κράτος ή μια επιχείρηση να δημιουργήσει μια ζώνη γύρω από μια εγκατάσταση και να αποκλείσει άλλους από την πρόσβαση;
Μια προσπάθεια να δοθούν απαντήσεις έγινε στα τέλη της δεκαετίας του 1970 με τη Συνθήκη για τη Σελήνη, η οποία χαρακτήριζε τους σεληνιακούς πόρους «κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας» και προέβλεπε διεθνή διαχείριση της εκμετάλλευσής τους. Η Συνθήκη, όμως, απέτυχε να αποκτήσει ευρεία αποδοχή: μόλις 17 χώρες την υπέγραψαν, ενώ ΗΠΑ, Σοβιετική Ένωση και Κίνα έμειναν εκτός.
Μπορεί κάποιος να εξορύξει τη Σελήνη χωρίς να την «κατέχει»;
Το γεγονός ότι το νομικό καθεστώς παραμένει ασαφές δεν είναι τυχαίο. Μέχρι σήμερα, οι διαθέσιμοι πόροι της Σελήνης παραμένουν αβέβαιοι και η οικονομικά βιώσιμη εξόρυξή τους είναι εξαιρετικά δύσκολη και ακριβή. Όσο τα οικονομικά κίνητρα ήταν περιορισμένα, οι χώρες δεν είχαν ιδιαίτερο λόγο να συγκρουστούν για τους κανόνες.
Μια διαφορετική ερμηνεία, ωστόσο, κερδίζει έδαφος στο Δίκαιο του Διαστήματος: ένα κράτος μπορεί να μην έχει δικαίωμα ιδιοκτησίας πάνω στη Σελήνη, αλλά μπορεί να έχει δικαίωμα ιδιοκτησίας στους πόρους που εξορύσσει από αυτήν.
Η λογική αυτή παραπέμπει στο Δίκαιο της Θάλασσας και στους κανόνες για την εκμετάλλευση των πόρων του βυθού των διεθνών υδάτων. Αν οι χώρες μπορούν, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να εξορύσσουν πόρους από περιοχές που θεωρούνται κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας, υποστηρίζουν ορισμένοι νομικοί, τότε αντίστοιχη προσέγγιση θα μπορούσε να εφαρμοστεί και στο Διάστημα.
Οι ΗΠΑ έχουν ήδη κινηθεί προς αυτή την κατεύθυνση. Νόμος του 2015 επιτρέπει σε αμερικανικές εταιρείες να εξορύσσουν πόρους στο Διάστημα, ενώ τα Artemis Accords, ένα σύνολο μη δεσμευτικών αρχών που έχουν υπογράψει 76 χώρες, προβλέπουν ότι η αξιοποίηση πόρων από τη Σελήνη, τον Άρη, κομήτες και αστεροειδείς δεν παραβιάζει τη Συνθήκη για το Διάστημα. Η Κίνα και τουλάχιστον 12 ακόμη χώρες έχουν καταλήξει σε αντίστοιχη συμφωνία για έναν διεθνή σεληνιακό ερευνητικό σταθμό.
Το κρίσιμο ζήτημα των «ζωνών αποκλεισμού»
Η ανάπτυξη πυρηνικών αντιδραστήρων στη Σελήνη κάνει το ζήτημα ακόμη πιο επείγον. Όταν η NASA επιτάχυνε τα σχέδιά της για την εγκατάσταση πυρηνικού αντιδραστήρα, ένας από τους λόγους ήταν ο φόβος ότι Κίνα και Ρωσία θα μπορούσαν να προλάβουν τις ΗΠΑ και να δημιουργήσουν γύρω από τη δική τους εγκατάσταση μια ζώνη αποκλεισμού.
Μια τέτοια ζώνη θα μπορούσε να παρουσιαστεί ως μέτρο ασφαλείας, στην πράξη όμως θα περιόριζε την περιοχή στην οποία θα μπορούσαν να κινηθούν Αμερικανοί αστροναύτες και ρόβερ. Νομικοί και ειδικοί στο Δίκαιο του Διαστήματος επισημαίνουν ότι αυτό θα μπορούσε να συγκρουστεί με την αρχή της ελεύθερης πρόσβασης στο Διάστημα που προβλέπει η Συνθήκη.
Διπλωμάτες έχουν προειδοποιήσει, ότι μια ερμηνεία σύμφωνα με την οποία «ο πρώτος που φτάνει βάζει τους κανόνες» θα μπορούσε να οδηγήσει σε de facto μονοπώλια στη Σελήνη. Έτσι, η σημερινή κούρσα δεν αφορά μόνο το ποιος θα κατασκευάσει πρώτος μια βάση ή θα εξορύξει πρώτος έναν πόρο, αλλά και το ποιος θα δημιουργήσει τετελεσμένα που οι υπόλοιποι θα δυσκολευτούν να ανατρέψουν.
Ο ΟΗΕ αναμένεται να ολοκληρώσει έως το 2027 τις εργασίες μιας ομάδας που εξετάζει αρχές για ορισμένα από αυτά τα ζητήματα. Ωστόσο, η τελική λύση δεν θα εξαρτηθεί μόνο από το Διεθνές Δίκαιο. Στην πράξη, ελάχιστες χώρες διαθέτουν σήμερα τα κεφάλαια, την τεχνολογία και τις υποδομές για να εξερευνήσουν και να αναπτύξουν τη Σελήνη σε μεγάλη κλίμακα.
Αυτή ακριβώς είναι η νέα γκρίζα ζώνη. Η Συνθήκη μπορεί να απαγορεύει την ιδιοκτησία της Σελήνης, αλλά αφήνει αρκετό περιθώριο για μια χώρα να εγκαταστήσει έναν πυρηνικό αντιδραστήρα ή για έναν ιδιώτη να ξεκινήσει μια επιχείρηση εξόρυξης. Αν τελικά ΗΠΑ και Κίνα είναι οι δύο δυνάμεις που θα κάνουν το μεγαλύτερο μέρος της δραστηριότητας στη Σελήνη, οι πραγματικοί κανόνες της νέας σεληνιακής οικονομίας ενδέχεται να διαμορφωθούν περισσότερο από αυτούς που θα βρίσκονται εκεί, παρά από εκείνους που θα μείνουν στη Γη.