Η ραγδαία εξέλιξη των κοινωνικών δικτύων (TikTok, X, Instagram, YouTube) και ο τεχνολογικός εκδημοκρατισμός των μέσων ενημέρωσης μεταβάλλουν ριζικά το τοπίο της δημόσιας συζήτησης. Η εξουσία των παραδοσιακών πυλώνων ενημέρωσης—των μέσων που λειτούργησαν ιστορικά ως αυστηροί «gatekeepers» της πληροφορίας—υποχωρεί θεαματικά.
Στη θέση τους, τα social media αναδύονται ως μια νέα, οριζόντια και "ανεξέλεγκτη" δημόσια σφαίρα. Εκεί, ο καθένας διαθέτει ένα ψηφιακό μικρόφωνο με τη δυνατότητα να απευθυνθεί ακαριαία στο ευρύ κοινό, γεγονός που φέρνει στην επιφάνεια φωνές μη συμβατικές, αμφιλεγόμενες ή ακόμα και επικριτικές απέναντι στα παραδοσιακά ιδεολογικά θέσφατα.
Η μεγάλη μετατόπιση στα Social Media και η περίπτωση της Ελλάδας
Τα εμπειρικά δεδομένα των τελευταίων ετών επιβεβαιώνουν μια δομική αλλαγή. Σύμφωνα με τη διεθνή Digital News Report του Reuters Institute (Oxford University):
-
Κυριαρχία ενός καινοτόμου ψηφιακού κόσμου : Πάνω από 6 στους 10 πολίτες παγκοσμίως προτιμούν τις ψηφιακές πλατφόρμες ως κύρια πηγή ενημέρωσής τους, προσπερνώντας την τηλεόραση, το ραδιόφωνο και τις ειδησεογραφικές ιστοσελίδες.
-
Άνοδος των Independent Creators: Οι νεότερες ηλικίες εγκαταλείπουν τους παραδοσιακούς δημοσιογράφους ενώ εμπιστεύονται σαφώς περισσότερο αυτόνομους δημιουργούς στο TikTok, το YouTube και το Instagram.
-
Πτώση Εμπιστοσύνης & Αποφυγή Ειδήσεων (News Avoidance): Η εμπιστοσύνη στις ειδήσεις παγκοσμίως βρίσκεται μόλις στο 37%. Παράλληλα, πάνω από το 40% των πολιτών αποφεύγει συστηματικά τις ειδήσεις λόγω τοξικότητας και ετεροκατευθυνόμενης πληροφόρησης
-
Βίντεο & AI: Το ειδησεογραφικό βίντεο κερδίζει έδαφος έναντι του γραπτού λόγου, ενώ αυξάνεται η χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης (AI chatbots) για τη σύνοψη των ειδήσεων.
Τι συμβαίνει στην Ελλάδα;
Η Ελλάδα παρουσιάζει μια από τις πιο ιδιαίτερες εικόνες στην Ευρώπη. Κατατάσσεται σταθερά στις τελευταίες θέσεις όσον αφορά την εμπιστοσύνη στα συστημικά ΜΜΕ, ενώ οι Έλληνες βασίζονται δυσανάλογα στα social media (Facebook, Viber, YouTube, Instagram) για την ενημέρωσή τους. Παράλληλα, καταγράφονται εξαιρετικά υψηλά ποσοστά αποφυγής ειδήσεων, καθώς το κοινό θεωρεί ότι τα ΜΜΕ είναι κομματικοποιημένα και επηρεάζουν αρνητικά τη ψυχολογία και τη διάθεσή του.
Η πολιτική φιλοσοφία "έχει" την απάντηση
Η μετατόπιση του κοινού από τα παραδοσιακά ΜΜΕ στις ανεξάρτητες πλατφόρμες δεν είναι τυχαία. Είναι ίσως η φυσιολογική αντίδραση μιας κοινωνίας που βλέπει τους θεσμούς να αποτυγχάνουν.
Όπως σημείωνε ο Thomas Hobbes, όταν οι πολίτες νιώσουν ότι το σύστημα δεν παρέχει ασφάλεια και διαφάνεια, η κοινωνική συνοχή διαλύεται και επικρατεί η καθολική καχυποψία. Στην ψηφιακή εποχή, όταν τα παραδοσιακά μέσα παραγωγής ειδήσεων χάνουν την αξιοπιστία τους, η κοινωνία εισέρχεται αναπόφευκτα σε μια «ψηφιακή αρένα». Οι πολίτες, αισθανόμενοι προδομένοι από την επίσημη πληροφόρηση, αφήνουν στην άκρη τα κατεστημένα αφηγήματα και αναζητούν έναν λόγο ευθύ, αμεσολάβητο και σκληρό. Δεν ψάχνουν την «κομμένη και γραμμένη» είδηση, αλλά την ακατέργαστη πληροφορία.
Επιπρόσθετα, ο John Stuart Mill στο ιστορικό του έργο θεμελίωσε ότι η αλήθεια δεν είναι ένα στατικό δόγμα που επιβάλλεται από την εξουσία, αλλά μια ζωντανή διαδικασία που αναδύεται αποκλειστικά μέσα από την ελεύθερη σύγκρουση των ιδεών. Όταν το σύστημα προσπαθεί να περιθωριοποιήσει και να εξωστρακίσει αντισυμβατικές φωνές επειδή αμφισβητούν την κρατούσα άποψη, δεν προστατεύει τη δημοκρατία—την υπονομεύει. Ακόμα και οι απόψεις που συγκρούονται με τη συστημική ορθοδοξία είναι δομικά απαραίτητες: αναγκάζουν την κοινωνία να αμφισβητήσει τις βεβαιότητές της, να επιχειρηματολογήσει εκ νέου και να αποφύγει το πνευματικό τέλμα και τον πολιτικό ολοκληρωτισμό.
Rod Konstantin: Πώς ερμηνεύεται η άνοδος στους 42.000 ακολούθους
Ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα αυτής της αλγοριθμικής και κοινωνικής μετατόπισης αποτελεί η περίπτωση του Rod Konstantin, ο οποίος μέσα σε ελάχιστους μόλις μήνες είδε το κοινό του να πολλαπλασιάζεται, φτάνοντας τους 42.000 ακολούθους.
Είτε συμφωνεί κανείς μαζί του είτε όχι, η αλματώδης αυτή αύξηση συνιστά ένα αξιοσημείωτο κοινωνιολογικό φαινόμενο που αξίζει να αναλυθεί. Ο λόγος του είναι άμεσος, εύληπτος, αιχμηρός και απογυμνωμένος από τη θεσμική ξύλινη γλώσσα. Αυτή ακριβώς η αμεσότητα αγγίζει και προσελκύει κατευθείαν το ενδιαφέρον του δέκτη. Σε ένα περιβάλλον όπου η πλειοψηφία του κοινού αισθάνεται κόπωση από την ειδησεογραφία και νιώθει ότι τα συστημικά μέσα αποσιωπούν πλευρές της πραγματικότητας, ο ευθύς μη στρογγυλοποιημένος λόγος λειτουργεί ως καταλύτης.
Μια μερίδα πολιτών αισθάνεται ότι οι ανησυχίες της δεν εκπροσωπούνται επαρκώς στον δημόσιο διάλογο. Όσο υφίσταται δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς, το κοινό θα αναζητά την αυθεντικότητα και θα ταυτίζεται αντανακλαστικά με εναλλακτικές φωνές στις ψηφιακές πλατφόρμες.
Το παράδοξο της Αμυντικής Δημοκρατίας στην ψηφιακή εποχή
Εδώ αναδύεται το θεμελιώδες πολιτειακό και πολιτικό διακύβευμα. Η εύρυθμη λειτουργία της δημοκρατίας βασίζεται στην αρχή ότι πρέπει να ακούγονται όλες οι φωνές. Η πολυφωνία στα social media δεν είναι διακοσμητικό στοιχείο, αλλά η ίδια η ουσία του σύγχρονου δημοκρατικού πολιτεύματος.
ΤΟ ΨΗΦΙΑΚΟ ΔΙΛΗΜΜΑ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΣΤΑ SOCIAL MEDIA
Καταληκτικά, η πραγματική ισχύς της δημοκρατίας δεν έγκειται στην επιβολή ψηφιακής σιωπής, αλλά στην παροχή πραγματικής ελευθερίας λόγου και στην ικανότητά της να αντιπαραθέτει πειστικά επιχειρήματα απέναντι σε κάθε αμφισβήτηση. Αν η δημοκρατία επιλέγει τη λογοκρισία αντί της αυτοκριτικής ,τότε το πρόβλημα δεν εντοπίζεται στις αντισυμβατικές φωνές ή στους δημιουργούς περιεχομένου, αλλά στην απώλεια της δικής της θεσμικής και ιδεολογικής αυτοπεποίθησης.