Τις βαθιές, δομικές αδυναμίες της ελληνικής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας έφερε με δραματικό τρόπο ο πόλεμος στο Ιράν, που αποσταθεροποίησε τις ευρωπαϊκές τιμές φυσικού αερίου. Είναι χαρακτηριστικό ότι, για τον Απρίλιο, τα περισσότερα σταθερά (μπλε) τιμολόγια έχουν εξαφανισθεί από την αγορά, οι χρεώσεις έχουν αυξηθεί σημαντικά, ενώ άλλαξαν εντελώς οι συσχετισμοί μεταξύ των προμηθευτών, καθώς η ΔΕΗ, που ως τώρα δεν έδινε ιδιαίτερη έμφαση στα μπλε τιμολόγιο, βρέθηκε σε μια νύκτα να κυριαρχεί σε αυτή την κατηγορία.
Τα μπλε τιμολόγια είχαν γίνει ασφαλές καταφύγιο για τα νοικοκυριά στις καλές εποχές της αγοράς, καθώς πρόσφεραν μέχρι και τον Μάρτιο χαμηλές χρεώσεις (ακόμη και κάτω από 10 σεντς/κιλοβατώρα), αλλά και προβλέψιμες επιβαρύνσεις, με «κλείδωμα» τιμών για 12 ή 24 μήνες. Τον Απρίλιο, όμως, το σκηνικό άλλαξε δραματικά, καθώς η αύξηση των τιμών του φυσικού αερίου και της χονδρικής στο ρεύμα, αλλά πρωτίστως η απόλυτη αβεβαιότητα για τους επόμενους μήνες έκαναν τους παρόχους να αυξήσουν αισθητά τις χρεώσεις για τα νέα συμβόλαια, ενώ πολλοί -ακόμη και πάροχοι με πρωταγωνιστικό ρόλο τους προηγούμενους μήνες- προτίμησαν να αποσύρουν εντελώς τα μπλε τιμολόγιά τους, υπό τον φόβο ότι θα μπορούσαν να «γράψουν» απρόβλεπτες και σοβαρές ζημιές το επόμενο διάστημα.
Ειδικότερα, σύμφωνα με τα στοιχεία που δημοσιεύει η ΡΑΑΕΥ στην ειδική σελίδα της (energycost.gr):
- Από τους 13 παρόχους της αγοράς, μόνο οι έξι προσφέρουν για τον Απρίλιο σταθερά τιμολόγια. Πολλοί προτίμησαν να αποσύρουν εντελώς τα τιμολόγιά τους, ρισκάροντας μια αντιπαράθεση με τη ΡΑΑΕΥ (είναι υποχρεωτική η προσφορά τουλάχιστον ενός μπλε τιμολογίου από κάθε πάροχο), παρά να εκτεθούν στον κίνδυνο ζημιών, αν η τιμή που θα δώσουν αποδειχθεί πολύ χαμηλή σε σχέση με τις τιμές που θα επικρατήσουν το επόμενο 12μηνο στην αγορά χονδρικής.
- Οι συσχετισμοί άλλαξαν εντελώς μεταξύ των παρόχων. Η ΔΕΗ, που ως τώρα έδινε βάρος κυρίως στο πράσινο τιμολόγιο, βρέθηκε τώρα να έχει από τα χαμηλότερα μπλε τιμολόγια της αγοράς (με χρεώσεις κάτω από 15 σεντς). Ισχυροί πάροχοι με καθετοποίηση, όπως ο Ήρων, δεν έχουν δώσει για τον Απρίλιο προσφορές μπλε τιμολογίων.
- Οι τιμές έχουν αυξηθεί αισθητά. Είναι χαρακτηριστικό ότι για τον Μάρτιο υπήρχαν πολλά μπλε τιμολόγια με χρέωση γύρω στα 10 σεντς, ενώ πλέον η χαμηλότερη τιμή της αγοράς έχει ανέβει στα 14,4 σεντς και κλιμακώνεται ως τα 17,4, χωρίς να υπολογίζεται το ακριβότερο τιμολόγιο της αγοράς που βρίσκεται σε πολύ μεγάλη απόσταση, στα 36 σεντς.
Τα μπλε τιμολόγια του Απριλίου (για καταναλώσεις 500 kw/h τον μήνα)
Σε καθεστώς... αφασίας η προθεσμιακή αγορά
Πίσω από την αδυναμία των παρόχων να δημιουργήσουν προϊόντα που θα «κλειδώνουν» τιμές για μεγάλες περιόδους, χωρίς να εκτίθενται οι ίδιοι σε μεγάλα ρίσκα, βρίσκεται το γεγονός ότι η ελληνική προθεσμιακή αγορά βρίσκεται σε καθεστώς... αφασίας.
Η προθεσμιακή αγορά ηλεκτρικής ενέργειας (Forward Market) στην Ελλάδα, η οποία λειτουργεί μέσω του Ελληνικού Χρηματιστηρίου Ενέργειας (ΕΧΕ), δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Target Model με έναν ξεκάθαρο στόχο: να προσφέρει στους συμμετέχοντες (παραγωγούς, προμηθευτές, βιομηχανίες) τη δυνατότητα να «κλειδώνουν» τιμές αγοράς ή πώλησης για το μέλλον. Αυτή η διαδικασία (hedging) είναι το βασικό εργαλείο για την αντιστάθμιση του κινδύνου απέναντι στις απότομες αυξομειώσεις των τιμών του ρεύματος.
Ωστόσο, από την έναρξη λειτουργίας της μέχρι και σήμερα, η ελληνική προθεσμιακή αγορά δεν έχει καταφέρει να επιτελέσει τον σκοπό της, αντιμετωπίζοντας σοβαρά δομικά και λειτουργικά προβλήματα. Τα κυριότερα αγκάθια της αγοράς συνοψίζονται στα εξής:
Εξαιρετικά χαμηλή ρευστότητα
Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ο ελάχιστος όγκος συναλλαγών. Στην Ελλάδα, η συντριπτική πλειονότητα της ενέργειας (συχνά πάνω από το 80-90%) διαπραγματεύεται αποκλειστικά στην Αγορά Επόμενης Ημέρας (Day-Ahead Market - Spot). Αυτή η «ρηχή» προθεσμιακή αγορά λειτουργεί αποτρεπτικά: αν ένας παίκτης θέλει να αγοράσει ή να πουλήσει μεγάλες ποσότητες για το μέλλον, δυσκολεύεται να βρει αντισυμβαλλόμενο χωρίς να προκαλέσει στρέβλωση (απότομη άνοδο ή πτώση) στην τιμή του συμβολαίου.
Υψηλή συγκέντρωση και ολιγοπωλιακή δομή
Η ελληνική αγορά χαρακτηρίζεται από τη δραστηριοποίηση λίγων, μεγάλων και καθετοποιημένων παικτών (δηλαδή εταιρειών που είναι ταυτόχρονα και παραγωγοί και προμηθευτές ρεύματος). Οι καθετοποιημένοι όμιλοι κάνουν συχνά αυτό που ονομάζεται «εσωτερική αντιστάθμιση» (internal hedging): καλύπτουν τις ανάγκες των πελατών τους απευθείας από τη δική τους παραγωγή. Κατά συνέπεια, δεν έχουν ισχυρό κίνητρο να βγουν στη δημόσια προθεσμιακή αγορά για να προσφέρουν ρευστότητα.
Δυσβάσταχτο κόστος εγγυήσεων
Για να συμμετάσχει μια εταιρεία στην προθεσμιακή αγορά, το Χρηματιστήριο απαιτεί τη δέσμευση σημαντικών κεφαλαίων ως εγγυήσεις, ώστε να διασφαλιστεί ότι τα συμβόλαια θα εκτελεστούν ακόμα και αν καταρρεύσει ένας συμμετέχων. Σε περιόδους έντονης μεταβλητότητας, οι απαιτήσεις αυτών των εγγυήσεων εκτοξεύονται. Αυτό «στραγγίζει» τη ρευστότητα κυρίως των μικρότερων και μη-καθετοποιημένων προμηθευτών, οι οποίοι τελικά αποφεύγουν την αγορά γιατί δεν αντέχουν το χρηματοοικονομικό κόστος.
Ρυθμιστική αβεβαιότητα και παρεμβάσεις
Η ενεργειακή κρίση των τελευταίων ετών οδήγησε το κράτος αλλά και την Ε.Ε. σε έκτακτες παρεμβάσεις, όπως πλαφόν στις τιμές χονδρικής, έκτακτες φορολογήσεις κερδών και επιδοτήσεις. Όταν οι κανόνες του παιχνιδιού αλλάζουν απρόβλεπτα από το κράτος, οι εταιρείες διστάζουν να δεσμευτούν σε μακροχρόνια συμβόλαια αγοραπωλησίας, υπό τον φόβο ότι μια νέα νομοθεσία θα τα καταστήσει ζημιογόνα.
Έλλειψη κουλτούρας αντιστάθμισης
Ιστορικά, η ελληνική αγορά δεν έχει εξοικείωση με πολύπλοκα χρηματοοικονομικά εργαλεία στον τομέα της ενέργειας. Πολλοί προμηθευτές θεωρούσαν (και συνεχίζουν να θεωρούν) πιο εύκολο να αγοράζουν ρεύμα «μέρα με τη μέρα» από το χρηματιστήριο και να μετακυλίουν ολόκληρο το ρίσκο της Αγοράς Επόμενης Ημέρας στους τελικούς καταναλωτές μέσω ρητρών αναπροσαρμογής (και πλέον μέσω των κίτρινων/πράσινων τιμολογίων), παρά να «χτίζουν» σύνθετα και ασφαλή προθεσμιακά χαρτοφυλάκια.
Το τελικό αποτέλεσμα για τον καταναλωτή είναι δυσμενές. Όσο η προθεσμιακή αγορά υπολειτουργεί, η Ελλάδα παραμένει εγκλωβισμένη στη Spot Αγορά. Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι οποιαδήποτε βραχυπρόθεσμη διαταραχή (π.χ. άνοδος φυσικού αερίου, βλάβη σε μια μονάδα, έλλειψη αέρα) περνάει άμεσα και βίαια στο κόστος χονδρικής και από εκεί κατευθείαν στους λογαριασμούς των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων, χωρίς να υπάρχει το απαραίτητο «αμορτισέρ» που θα απορροφούσε τους κραδασμούς.