Για δεκαετίες, η Ιαπωνία αποτελούσε τη μεγάλη εξαίρεση της παγκόσμιας οικονομίας. Μηδενικά επιτόκια, χαμηλός πληθωρισμός και ένα κράτος που μπορούσε να δανείζεται φθηνά παρά το τεράστιο δημόσιο χρέος του. Σήμερα, όμως, οι αγορές δείχνουν να αμφισβητούν αυτό το μοντέλο.
Οι αποδόσεις των ιαπωνικών κρατικών ομολόγων κινούνται στα υψηλότερα επίπεδα 40 ετών, καθώς επενδυτές και αναλυτές εκφράζουν όλο και μεγαλύτερες αμφιβολίες για τη δημοσιονομική πορεία της χώρας και για το κατά πόσο η κυβέρνηση μπορεί να συνεχίσει να στηρίζει νοικοκυριά και επιχειρήσεις χωρίς να αυξήσει περαιτέρω τον δανεισμό της.
Η αφορμή για τη νέα αναταραχή ήταν η απόφαση της κυβέρνησης της Ιαπωνίας να προετοιμάσει συμπληρωματικό προϋπολογισμό ύψους περίπου 3 τρισ. γεν, δηλαδή σχεδόν 19 δισ. δολαρίων. Στόχος είναι η ενίσχυση των κρατικών αποθεμάτων και η συνέχιση των επιδοτήσεων σε καύσιμα και λογαριασμούς κοινής ωφέλειας, καθώς η χώρα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει αυξημένο ενεργειακό κόστος, ενώ το αδύναμο γεν καθιστά ακριβότερες τις εισαγωγές.
Το μέγεθος του πακέτου δεν αιφνιδίασε τους επενδυτές. Εκείνο που προκάλεσε νευρικότητα ήταν η επιμονή της κυβέρνησης ότι οι πρόσθετες δαπάνες δεν θα οδηγήσουν σε αύξηση της συνολικής έκδοσης ομολόγων για το 2026.
Η πρωθυπουργός Σανάε Τακαΐτσι επιχειρεί να καθησυχάσει τις αγορές, διαβεβαιώνοντας ότι η δημοσιονομική παρέμβαση μπορεί να χρηματοδοτηθεί χωρίς αλλαγή του συνολικού σχεδίου δανεισμού. Ωστόσο, πολλοί αναλυτές εμφανίζονται εξαιρετικά δύσπιστοι.
Οι αγορές δεν πείθονται
Η αντίδραση ήταν άμεση. Η απόδοση του 10ετούς ιαπωνικού κρατικού ομολόγου εκτινάχθηκε στο 2,809%, το υψηλότερο επίπεδο από το 1996, ενώ οι αποδόσεις των 30ετών τίτλων ξεπέρασαν το 4%, επίπεδα που η χώρα είχε να δει εδώ και δεκαετίες.
Πρόκειται για μια εξέλιξη με ισχυρό συμβολισμό. Για χρόνια, η Ιαπωνία ήταν συνώνυμη με το φθηνό χρήμα και τις εξαιρετικά χαμηλές αποδόσεις. Σήμερα, οι επενδυτές απαιτούν όλο και μεγαλύτερο ασφάλιστρο κινδύνου για να συνεχίσουν να χρηματοδοτούν το ιαπωνικό Δημόσιο.
Η βασική ένσταση είναι απλή: δύσκολα μπορεί να αυξηθεί η κρατική δαπάνη χωρίς να αυξηθεί και ο δανεισμός. Όπως επισημαίνουν οικονομολόγοι της αγοράς, το πρόβλημα δεν βρίσκεται τόσο στο μέγεθος του πακέτου, όσο στην αξιοπιστία της δημοσιονομικής αφήγησης που το συνοδεύει.
Ιδιαίτερο προβληματισμό προκάλεσε και μια λεπτομέρεια που ίσως περνούσε απαρατήρητη εκτός Ιαπωνίας. Η κυβέρνηση επέλεξε να μιλήσει για αμετάβλητο δανεισμό σε επίπεδο ημερολογιακού έτους, δηλαδή έως το τέλος του 2026. Ωστόσο, η Ιαπωνία λειτουργεί παραδοσιακά με δημοσιονομικό έτος που ολοκληρώνεται στις 31 Μαρτίου.
Για πολλούς αναλυτές, η διαφοροποίηση αυτή ερμηνεύτηκε ως προσπάθεια να παρουσιαστεί μια πιο ευνοϊκή εικόνα για το ύψος του νέου δανεισμού. Ακριβώς γι’ αυτό ορισμένοι παρατηρητές χαρακτήρισαν την επιλογή αυτή «κόκκινη σημαία» για τις αγορές, καθώς δημιουργεί ερωτήματα για τη διαφάνεια και τη συνέπεια της δημοσιονομικής στρατηγικής.
Η επιστροφή του πληθωρισμού αλλάζει τους κανόνες
Πίσω από την άνοδο των αποδόσεων κρύβεται και μια πιο ουσιώδης μεταβολή. Η Ιαπωνία δεν αντιμετωπίζει πλέον τον αποπληθωρισμό που χαρακτήρισε μεγάλο μέρος των τελευταίων τριών δεκαετιών. Αντίθετα, οι αυξημένες τιμές ενέργειας, οι γεωπολιτικές εντάσεις στη Μέση Ανατολή και η υποχώρηση του γεν ενισχύουν τις πληθωριστικές πιέσεις.
Την ίδια στιγμή, η Τράπεζα της Ιαπωνίας (BoJ) έχει ήδη ξεκινήσει την ιστορική έξοδο από την πολιτική των αρνητικών επιτοκίων, σηματοδοτώντας μια νέα εποχή για την ιαπωνική οικονομία.
Οι επενδυτές θεωρούν πλέον πολύ πιθανότερο ότι τα επιτόκια θα συνεχίσουν να αυξάνονται τα επόμενα χρόνια, γεγονός που μεταφράζεται αυτομάτως σε υψηλότερες αποδόσεις στα κρατικά ομόλογα.
Η άλλη όψη της ιστορίας
Παρά τις ανησυχίες, δεν συμμερίζονται όλοι τον απαισιόδοξο τόνο. Η ιαπωνική οικονομία εμφανίζει αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα. Το πρώτο τρίμηνο του έτους κατέγραψε ετήσιο ρυθμό ανάπτυξης 2,1%, ενώ οι εξαγωγές αυξήθηκαν σχεδόν κατά 15% τον Απρίλιο, ενισχυμένες από τη ζήτηση για ημιαγωγούς και εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης.
Παράλληλα, η χώρα βιώνει ένα κύμα εταιρικών αναδιαρθρώσεων, εξαγορών και συγχωνεύσεων, ενώ η παρουσία ακτιβιστών επενδυτών και private equity κεφαλαίων ενισχύει τη δυναμική της αγοράς μετοχών.
Με άλλα λόγια, το πρόβλημα δεν αφορά τόσο την πραγματική οικονομία, όσο τη χρηματοδότηση του κράτους σε μια περίοδο που το κόστος χρήματος αυξάνεται.
Το τέλος μιας εποχής;
Η Ιαπωνία εξακολουθεί να διαθέτει το υψηλότερο δημόσιο χρέος μεταξύ των ανεπτυγμένων οικονομιών, ξεπερνώντας το 250% του ΑΕΠ. Για χρόνια, η ιδιαιτερότητα της οικονομίας της επέτρεπε να διαχειρίζεται αυτό το βάρος χωρίς ιδιαίτερες αναταράξεις.
Οι τελευταίες εξελίξεις, όμως, δείχνουν ότι οι αγορές αρχίζουν να επανεξετάζουν αυτή την παραδοχή.
Η άνοδος των αποδόσεων δεν αντανακλά μόνο ανησυχίες για έναν συμπληρωματικό προϋπολογισμό 3 τρισ. γεν. Αντανακλά κυρίως την αίσθηση ότι η χώρα εισέρχεται σε μια νέα φάση, όπου ο πληθωρισμός, τα υψηλότερα επιτόκια και η ανάγκη για μεγαλύτερο δανεισμό δεν αποτελούν πλέον εξαιρέσεις αλλά τη νέα κανονικότητα.
