Στο Συμβούλιο της Επικρατείας κατατέθηκε την Παρασκευή 16 Οκτωβρίου το σχέδιο Προεδρικού Διατάγματος για τη δημιουργία του Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου Νοτίου Αιγαίου 1 – Νότιες Κυκλάδες, ανοίγοντας τον δρόμο για τη θεσμοθέτηση ενός εκτεταμένου πλαισίου προστασίας της θαλάσσιας και νησιωτικής βιοποικιλότητας.
Το σχέδιο προβλέπει 196 ζώνες προστασίας, περιορισμούς στην αλιεία και την αγκυροβόληση, αλλά και μέτρα στήριξης των επαγγελματιών που θα επηρεαστούν από τις νέες ρυθμίσεις.
Μετά την επεξεργασία του σχεδίου και τη γνωμοδότηση του ΣτΕ θα ακολουθήσει η έκδοση του Προεδρικού Διατάγματος, με το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας να επιταχύνει τη διαδικασία για την υλοποίηση της κυβερνητικής δέσμευσης που είχε αναλάβει ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης στη Διάσκεψη «Our Ocean» στην Αθήνα, τον Απρίλιο του 2024.
Η πρωτοβουλία εντάσσεται στον σχεδιασμό για τη δημιουργία δύο Εθνικών Θαλάσσιων Πάρκων, στο Νότιο Αιγαίο και στο Ιόνιο, με στόχο την ενίσχυση της προστασίας των ελληνικών θαλασσών και την επίτευξη των ευρωπαϊκών και διεθνών περιβαλλοντικών δεσμεύσεων της χώρας.
73 νησιωτικά συμπλέγματα και 8.407 τετραγωνικά χιλιόμετρα υπό προστασία
Το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Νοτίου Αιγαίου 1 – Νότιες Κυκλάδες περιλαμβάνει 73 συμπλέγματα νησιών και νησίδων, καθώς και χερσαίες περιοχές του δικτύου Natura 2000 σε 12 κατοικημένα νησιά: Μήλο, Κίμωλο, Φολέγανδρο, Σίκινο, Σαντορίνη, Ανάφη, Αμοργό, Ηρακλειά, Σχοινούσα, Κουφονήσι, Κίναρο και Λέβιθα.
Στην έκταση του Πάρκου εντάσσονται επίσης οι γειτονικές θαλάσσιες περιοχές της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου, εντός των ελληνικών χωρικών υδάτων. Συνολικά, περιλαμβάνονται 18 θαλάσσιες και χερσαίες περιοχές που έχουν ήδη ενταχθεί στο δίκτυο Natura 2000.
Η συνολική θαλάσσια έκταση του Πάρκου υπερβαίνει τα 9.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα, ενώ η χερσαία έκταση ξεπερνά τα 250 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Με τη νέα θεσμική ρύθμιση τίθενται σε καθεστώς προστασίας 8.407,14 τετραγωνικά χιλιόμετρα θαλάσσιας έκτασης, επιπλέον των θαλάσσιων περιοχών που προστατεύονται ήδη μέσω του Natura 2000.
Η δημιουργία του Πάρκου φιλοδοξεί να συνδυάσει τη διατήρηση των ευαίσθητων οικοσυστημάτων με τη βιώσιμη ανάπτυξη των νησιωτικών κοινωνιών, θεσπίζοντας ενιαίους κανόνες για τις επιτρεπόμενες χρήσεις τόσο στη θάλασσα όσο και στην ξηρά.
Απαγόρευση μηχανότρατας και περιορισμοί στην παράκτια αλιεία
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχουν οι ρυθμίσεις για την αλιεία, καθώς το σχέδιο προβλέπει την πλήρη απαγόρευση των συρόμενων αλιευτικών εργαλείων που έρχονται σε επαφή με τον θαλάσσιο πυθμένα, συμπεριλαμβανομένων των μηχανότρατων. Για τους αλιείς που θα θιγούν από το συγκεκριμένο μέτρο προβλέπεται πρόνοια αποζημίωσης.
Παράλληλα, από τις 15 Απριλίου έως τις 31 Μαΐου προβλέπεται απαγόρευση της αλιείας σε απόσταση 0,5 ναυτικού μιλίου από την ακτή. Η συγκεκριμένη ρύθμιση θα μπορεί να επαναξιολογηθεί στο πλαίσιο του Σχεδίου Διαχείρισης, το οποίο θα εξειδικεύσει τα μέτρα προστασίας και εφαρμογής.
Το σχέδιο ενσωματώνει επίσης τις ρυθμίσεις του «Αμοργοράματος», της πρωτοβουλίας προστασίας των θαλάσσιων οικοσυστημάτων της Αμοργού, ενώ προβλέπει την εφαρμογή αντίστοιχων μέτρων στην περιοχή του Ακρωτηρίου της Σαντορίνης.
Στο ίδιο πλαίσιο, προβλέπεται σταδιακός περιορισμός της ανεξέλεγκτης αγκυροβόλησης σε περιοχές με λιβάδια Ποσειδωνίας και άλλους ευαίσθητους θαλάσσιους οικοτόπους, όπως οι ύφαλοι. Στόχος είναι να περιοριστούν οι επιπτώσεις από την αγκυροβόληση σκαφών σε οικοσυστήματα που διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο στη διατήρηση της θαλάσσιας ζωής.
Το υπουργείο προβλέπει ότι οι ειδικότερες διαχειριστικές παρεμβάσεις θα προσδιοριστούν μέσω του Σχεδίου Διαχείρισης, στο οποίο θα περιλαμβάνονται και μέτρα οικονομικής στήριξης των αλιέων που επηρεάζονται από τους περιορισμούς.
Συγκεκριμένα στο θαλάσσιο χώρο προβλέπονται, μεταξύ άλλων:
- Πλήρης απαγόρευση των συρόμενων αλιευτικών εργαλείων σε επαφή με τον πυθμένα (μηχανότρατες) με πρόνοια για καταβολή αποζημίωσης στους θιγόμενους αλιείς.
- Απαγόρευση από 15/4 έως 31/5 της αλιείας σε ακτίνα 0,5 ν.μ. από την ακτή, με δυνατότητα επαναξιολόγησης μέσω του Σχεδίου Διαχείρισης.
- Ενσωμάτωση των επιτυχημένων ρυθμίσεων του «Αμοργοράματος» και εφαρμογή αντίστοιχων μέτρων στην περιοχή του Ακρωτηρίου Σαντορίνης.
- Σταδιακός περιορισμός της ανεξέλεγκτης αγκυροβόλησης σε περιοχές με λιβάδια Ποσειδωνίας και άλλους ευαίσθητους θαλάσσιους οικοτόπους (υφάλους).
- Δραστηριότητες όπως η κτηνοτροφία, η μελισσοκομία και η μικρή παράκτια αλιεία, που ασκούνται για χιλιάδες χρόνια, διατηρούνται και, όπου είναι δυνατόν, ενισχύονται ώστε να παραμείνουν ενεργές. Παράλληλα, ξερολιθιές, αναβαθμίδες, στέρνες και άλλα στοιχεία του τοπικού πολιτιστικού αποθέματος συντηρούνται και αναδεικνύονται στο πλαίσιο του Πάρκου.
- Επιτρέπονται χωρίς περιορισμούς οι ενέργειες, έργα και υποδομές που εξυπηρετούν αποκλειστικά σκοπούς εθνικής άμυνας.
Ποια δραστηριότητα διατηρείται και τι ισχύει για την εθνική άμυνα
Το σχέδιο δεν προβλέπει οριζόντια κατάργηση των παραδοσιακών οικονομικών δραστηριοτήτων των νησιών. Αντίθετα, η κτηνοτροφία, η μελισσοκομία και η μικρή παράκτια αλιεία, που αποτελούν διαχρονικά στοιχεία της τοπικής οικονομίας, διατηρούνται και, όπου είναι δυνατόν, ενισχύονται.
Παράλληλα, προβλέπεται η συντήρηση και ανάδειξη στοιχείων της πολιτιστικής κληρονομιάς των Κυκλάδων, όπως οι ξερολιθιές, οι αναβαθμίδες και οι στέρνες, ώστε η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος να συνδυαστεί με τη διατήρηση του παραδοσιακού νησιωτικού τοπίου.
Ειδική πρόβλεψη υπάρχει για την εθνική άμυνα, καθώς οι ενέργειες, τα έργα και οι υποδομές που εξυπηρετούν αποκλειστικά αμυντικούς σκοπούς επιτρέπονται χωρίς περιορισμούς.
Με τον καθορισμό 196 ζωνών προστασίας και την εξειδίκευση των επιτρεπόμενων χρήσεων ανά περιοχή, το Προεδρικό Διάταγμα επιχειρεί να διαμορφώσει σαφέστερους κανόνες για τη διαχείριση ενός σύνθετου χώρου, όπου συνυπάρχουν η περιβαλλοντική προστασία, η αλιεία, οι παραδοσιακές δραστηριότητες και άλλες χρήσεις της θάλασσας.
Καταφύγιο για τη μεσογειακή φώκια και τα θαλασσοπούλια
Η σημασία του Πάρκου για τη βιοποικιλότητα είναι ιδιαίτερα μεγάλη. Στην περιοχή καταγράφεται το 37,5% του εθνικού πληθυσμού της μεσογειακής φώκιας, ποσοστό που αντιστοιχεί στο 19% του παγκόσμιου πληθυσμού του είδους.
Οι υποθαλάσσιοι οικότοποι, μεταξύ των οποίων τα λιβάδια Ποσειδωνίας, οι κοραλλιογενείς ύφαλοι και τα οικοσυστήματα βαθέων υδάτων, αποτελούν κρίσιμες περιοχές για την αναπαραγωγή και την επιβίωση θαλάσσιων θηλαστικών, κητωδών, ψαριών και ασπονδύλων.
Σημαντική είναι και η συμβολή του Πάρκου στην προστασία της ορνιθοπανίδας. Στην περιοχή βρίσκονται βιότοποι αναπαραγωγής που αντιστοιχούν στο 17,7% του εθνικού πληθυσμού του Μαυροπετρίτη, στο 12,5% του Μύχου, στο 11% του Αρτέμη, στο 36% του Αιγαιόγλαρου και στο 13% του Θαλασσοκόρακα.
Η θεσμοθέτηση ενιαίου πλαισίου προστασίας αποσκοπεί στη διατήρηση αυτών των οικοτόπων και στη μείωση των πιέσεων που προκαλούνται από ανθρώπινες δραστηριότητες, χωρίς να αποκλείεται η οργανωμένη και βιώσιμη αξιοποίηση των φυσικών πόρων.
Στόχος η προστασία άνω του 35% των ελληνικών θαλασσών
Ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου, χαρακτήρισε τη δημιουργία του Πάρκου μέρος ενός ευρύτερου σχεδιασμού για την προστασία της θαλάσσιας ζωής και του φυσικού πλούτου της χώρας.
Όπως δήλωσε, με τη θέσπιση του Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου Νοτίου Αιγαίου και την επόμενη δημιουργία του αντίστοιχου Πάρκου στο Ιόνιο, η Ελλάδα αναμένεται να υπερβεί πριν από το 2030 τον ευρωπαϊκό στόχο προστασίας του 30% των θαλασσών της, φτάνοντας σε ποσοστό άνω του 35%.
Η εξέλιξη αυτή θα ενισχύσει το θεσμικό πλαίσιο προστασίας των θαλάσσιων οικοσυστημάτων, ενώ παράλληλα θα θέσει στο επίκεντρο το ζήτημα της εφαρμογής των νέων κανόνων, της αποζημίωσης των επηρεαζόμενων αλιέων και της συμβατότητας των περιορισμών με τις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών.
Το επόμενο βήμα είναι η γνωμοδότηση του Συμβουλίου της Επικρατείας και η έκδοση του Προεδρικού Διατάγματος. Στη συνέχεια, το Σχέδιο Διαχείρισης θα εξειδικεύσει τα μέτρα προστασίας, τις επιτρεπόμενες δραστηριότητες και τις παρεμβάσεις που θα καθορίσουν στην πράξη τη λειτουργία του νέου Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου.