Διαφάνεια στα στοιχεία των βασικών μετόχων των εταιρειών επιβάλλεται με το νομοσχέδιο που τέθηκε σε διαβούλευση, το οποίο ωστόσο, δεν αποτελεί κυβερνητική πρωτοβουλία, αλλά υποχρέωση ένταξης στην εθνική νομοθεσία της σχετικής οδηγίας της Κομισιόν.
Στόχος της οδηγίας 2024/1640 και του νομοσχεδίου είναι η καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από εγκληματικές δραστηριότητες, ενώ σημαντική είναι η μεταφορά στη δικαιοδοσία της ΑΑΔΕ, της διαδικασίας τήρησης και ανοίγματος στο κοινό του αρχείου των μετόχων, περνά στη δικαιοδοσία της ΑΑΔΕ.
Στο πλαίσιο αυτό ανοίγει η πρόσβαση στο Κεντρικό Μητρώο Πραγματικών Δικαιούχων, όπου τηρούνται τα στοιχεία των μετόχων των εταιρειών και σε πρόσωπα που ερευνούν υποθέσεις ξεπλύματος μαύρου χρήματος χωρίς να έχουν έννομο συμφέρον.
Ενώ μέχρι σήμερα η πρόσβαση σε στοιχεία πραγματικών δικαιούχων περιοριζόταν κυρίως σε εισαγγελικές, δικαστικές και ελεγκτικές αρχές —όπως η Αρχή Καταπολέμησης της Νομιμοποίησης Εσόδων, η ΑΑΔΕ, η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, η OLAF, η Europol και η Eurojust— το νομοσχέδιο ανοίγει μια νέα «πόρτα», καθώς καθιερώνει το «ειδικό έννομο συμφέρον».
Έτσι, δημοσιογράφοι που ασχολούνται με υποθέσεις ξεπλύματος χρήματος, οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, μη κυβερνητικές οργανώσεις και μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας θα μπορούν πλέον να αναζητούν στοιχεία απευθείας από το Μητρώο.
Η αρμοδιότητα τήρησης και εποπτείας του Κεντρικού Μητρώου Πραγματικών Δικαιούχων μεταφέρεται από τη Γενική Γραμματεία Πληροφοριακών Συστημάτων και Ψηφιακής Διακυβέρνησης στην ΑΑΔΕ.
Η φορολογική αρχή αναλαμβάνει πλέον τον ρόλο του βασικού ελεγκτικού μηχανισμού, με δυνατότητα άμεσης πρόσβασης στο σύστημα — χωρίς περιορισμούς και χωρίς καμία προειδοποίηση προς τις ελεγχόμενες επιχειρήσεις — αλλά και με δυνατότητα διενέργειας επιτόπιων ελέγχων στις έδρες τους.
Η ουσιαστική μεταφορά αρμοδιοτήτων θα ενεργοποιηθεί μόνο αφού διαπιστωθεί, με σχετική υπουργική απόφαση, ότι το νέο σύστημα της ΑΑΔΕ είναι τεχνικά και επιχειρησιακά έτοιμο να αναλάβει το έργο.
Κατόπιν αίτησης
Η πρόσβαση στο «μετοχολόγιο» των επιχειρήσεων, δεν θα είναι αυτόματη, αλλά απαιτείται αιτιολογημένο αίτημα προς τον Διοικητή της ΑΑΔΕ, ο οποίος οφείλει να απαντήσει εντός 12 εργάσιμων ημερών — ή μόλις 7 ημερών, αν το ίδιο πρόσωπο έχει ήδη λάβει έγκριση στο παρελθόν.
Η έγκριση, εφόσον δοθεί, ισχύει για τρία έτη, ενώ σε περίπτωση απόρριψης ο ενδιαφερόμενος μπορεί να ασκήσει ενδικοφανή προσφυγή ενώπιον ειδικής τριμελούς επιτροπής που θα συσταθεί στην ΑΑΔΕ.
Πρόσβαση θα έχουν επίσης υπηρεσίες του ΓΕΜΗ, αρχές διαχείρισης ευρωπαϊκών κονδυλίων, φορείς του Ταμείου Ανάκαμψης, αρμόδιες αρχές για δημόσιες συμβάσεις, καθώς και ορισμένες υπηρεσίες τρίτων χωρών υπό προϋποθέσεις.
Τι θα βλέπουν
Οι δικαιούχοι πρόσβασης βάσει ειδικού έννομου συμφέροντος θα μπορούν να δουν το ονοματεπώνυμο του πραγματικού δικαιούχου, τον μήνα και το έτος γέννησής του, τη χώρα διαμονής, την υπηκοότητα, καθώς και το είδος και την έκταση των δικαιωμάτων που κατέχει στην εταιρεία.
Αν τα στοιχεία αυτά δεν αρκούν για ασφαλή ταυτοποίηση, μπορεί να επιτραπεί πρόσβαση και σε πρόσθετες πληροφορίες, όπως η πλήρης ημερομηνία γέννησης, στοιχεία επικοινωνίας και ΑΦΜ.
Ειδικά για δημοσιογράφους, οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και ορισμένες υπηρεσίες, προβλέπεται ακόμη πρόσβαση σε ιστορικά στοιχεία — δηλαδή σε πληροφορίες για πραγματικούς δικαιούχους εταιρειών που έχουν πάψει να υφίστανται την τελευταία πενταετία, καθώς και σε περιγραφή της δομής ιδιοκτησίας ή ελέγχου.
Πότε μπλοκάρεται η πρόσβαση
Ακόμη, μία από τις πιο ουσιαστικές αλλαγές φιλοσοφίας που φέρνει το νομοσχέδιο αφορά την ανατροπή μιας πάγιας αρχής που αφορούσε στην αναζήτηση με ονοματεπώνυμο, αφού μέχρι σήμερα, ο μέτοχος ενημερωνόταν για το ποιος αναζήτησε τα στοιχεία του.
Στο νέο καθεστώς, αυτό καταργείται για τις περιπτώσεις πρόσβασης βάσει ειδικού έννομου συμφέροντος και η εταιρεία δεν θα ειδοποιείται πλέον όταν κάποιος αποκτά πρόσβαση στα στοιχεία της, ενώ ακόμη κι αν ο ίδιος ο μέτοχος ζητήσει να μάθει ποιος είδε τα δεδομένα του, δεν θα του αποκαλύπτεται η ταυτότητα — παρά μόνο η επαγγελματική ιδιότητα ή τα καθήκοντα του προσώπου που απέκτησε πρόσβαση.
Ωστόσο, το νομοσχέδιο προβλέπει δικλείδες ασφαλείας για ευάλωτες κατηγορίες πραγματικών δικαιούχων. Πρόκειται για όσους κινδυνεύουν με εξαπάτηση, απαγωγή, εκβιασμό ή παρενόχληση, καθώς και ανήλικοι ή πρόσωπα με περιορισμένη δικαιοπρακτική ικανότητα, θα μπορούν να ζητήσουν κατ' εξαίρεση περιορισμό της πρόσβασης στα στοιχεία τους, υποβάλλοντας αιτιολογημένη αίτηση στην ΑΑΔΕ.
Και οι offshores
Σημαντική είναι επίσης η διάταξη που διευρύνει τον κύκλο των επιχειρήσεων που υποχρεούνται να καταχωρίζουν στοιχεία των βασικών μετόχων τους, αφού ο ορισμός του «νομικού προσώπου» και της «νομικής οντότητας» διευρύνεται.
Συγκεκριμένα πλέον, θα καλύπτει ρητά και οντότητες όπως συνεταιρισμούς, υπεράκτιες εταιρείες, εταιρείες ιδιωτικών επενδύσεων, κοινές επιχειρήσεις και σχήματα διαχείρισης κεφαλαίου, περιουσίας ή διαθήκης — μορφώματα δηλαδή που συχνά χρησιμοποιούνται για την απόκρυψη της πραγματικής ιδιοκτησίας πίσω από σύνθετες εταιρικές δομές.
Για όσους παραλείπουν ή παραποιούν τις υποχρεωτικές δηλώσεις, προβλέπονται πρόστιμα τα οποία κλιμακώνονται ανάλογα με τον κύκλο εργασιών της επιχείρησης ως εξής:
- Σε 5.000 ευρώ για κύκλο εργασιών έως 100.000 ευρώ,
- Σε 10.000 ευρώ για κύκλο εργασιών άνω των 100.000 έως 700.000 ευρώ,
- Σε 20.000 ευρώ για κύκλο εργασιών 700.000 έως 8 εκατ. ευρώ και
- Σε 40.000 ευρώ για κύκλο εργασιών άνω των 8 εκατ. ευρώ.
Ποιοι είναι οι «πραγματικοί δικαιούχοι»
Πραγματικός δικαιούχος θεωρείται το φυσικό ή τα φυσικά πρόσωπα στα οποία πραγματικά ανήκει ή τα οποία πραγματικά ελέγχουν μία εταιρική οντότητα. Ενδείξεις ελέγχου της εταιρείας αποτελούν μεταξύ άλλων:
- Η κατοχή ποσοστού μετοχών άνω του 25% ή ιδιοκτησιακού δικαιώματος άνω του 25% μιας εταιρείας από φυσικό πρόσωπο.
- Η κατοχή ποσοστού μετοχών άνω του 25% ή ιδιοκτησιακού δικαιώματος άνω του 25% μιας εταιρείας από άλλη εταιρεία, ο έλεγχος της οποίας ασκείται από φυσικό ή φυσικά πρόσωπα ή από περισσότερες εταιρείες που ελέγχονται από το ίδιο ή τα ίδια φυσικά πρόσωπα.
- Εάν μία μητρική οντότητα έχει την πλειοψηφία των δικαιωμάτων ψήφου των μετοχών, εταίρων ή μελών μίας άλλης οντότητας (θυγατρική).
- Εάν μία μητρική οντότητα έχει το δικαίωμα να διορίζει ή να παύει την πλειοψηφία των μελών του διοικητικού, διαχειριστικού ή εποπτικού οργάνου της άλλης οντότητας (θυγατρική οντότητα) και είναι ταυτόχρονα μέτοχος, εταίρος ή μέλος αυτής της οντότητας και να ασκεί κυριαρχική επιρροή στην άλλη οντότητα (θυγατρική οντότητα), της οποίας είναι μέτοχος, εταίρος ή μέλος, είτε βάσει σύμβασης που έχει συνάψει με την οντότητα αυτή είτε βάσει πρόβλεψης του ιδρυτικού εγγράφου ή του καταστατικού της.