Για μια γενιά που βλέπει τα πανεπιστημιακά πτυχία να κοστίζουν όλο και περισσότερο και την τεχνητή νοημοσύνη να απειλεί θέσεις εργασίας γραφείου, η ηλεκτρολογία, η συγκόλληση, τα υδραυλικά και η ψύξη μοιάζουν με πιο πρακτικό ποντάρισμα για το μέλλον. Το δύσκολο με τέτοιες επιλογές συνήθως δεν είναι να βρεθεί δουλειά, αλλά να πειστούν οι γονείς ότι το παιδί τους δεν «χαραμίζεται» χωρίς πανεπιστημιακό πτυχίο.
Καλές επιδόσεις στο σχολείο, πανεπιστήμιο και στη συνέχεια μια θέση εργασίας σε γραφείο. Μέχρι πρότινος η διαδρομή αυτή θεωρείτο σχεδόν αυτονόητη. Όχι πια όμως, για τους νέους που τελειώνουν τώρα το σχολείο - και με εύλογα επιχειρήματα. Ωστόσο, η απόφαση να την παρακάμψουν μπορεί να προκαλέσει περισσότερη ανησυχία στο οικογενειακό τραπέζι, από όση στο ίδιο το παιδί.
Οι νέοι στον δυτικό κόσμο βλέπουν το κόστος της ανώτατης εκπαίδευσης να αυξάνεται, τα φοιτητικά δάνεια -ειδικά στις ΗΠΑ- να βαραίνουν για πάρα πολλά χρόνια και την αγορά εργασίας για τους νέους πτυχιούχους να γίνεται πιο αβέβαιη. Την ίδια στιγμή, η τεχνητή νοημοσύνη εισβάλλει στα επαγγέλματα γραφείου και ενισχύει τον φόβο, ότι πολλές από τις δουλειές για τις οποίες απαιτούνται σήμερα πολυετείς σπουδές, μπορεί να αλλάξουν ριζικά.
Έτσι, όλο και περισσότεροι νέοι κοιτούν προς τα επαγγέλματα που απαιτούν πρακτικές δεξιότητες και φυσική παρουσία. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να γράψει ένα ηλεκτρονικό μήνυμα, να αναλύσει δεδομένα ή να παράγει κώδικα. Δεν μπορεί να εγκαταστήσει έναν νεροχύτη, να επισκευάσει μια μονάδα κλιματισμού ή να συγκολλήσει έναν σωλήνα σε μια εγκατάσταση. Επιπλέον, οι ίδιες οι υποδομές της τεχνητής νοημοσύνης χρειάζονται σειρά τεχνικών.
Η στροφή αυτή δεν αποτελεί μαζική εγκατάλειψη των πανεπιστημίων. Στις ΗΠΑ περισσότεροι από έξι στους δέκα αποφοίτους λυκείου εξακολουθούν να κατευθύνονται στην ανώτατη εκπαίδευση. Ωστόσο, ο αριθμός των φοιτητών σε δημόσια ιδρύματα διετούς επαγγελματικής και τεχνικής εκπαίδευσης αυξήθηκε σχεδόν κατά 20% από το 2020 έως το 2025. Άνοδο καταγράφουν επίσης τα προγράμματα μαθητείας και οι ιδιωτικές σχολές τεχνικών επαγγελμάτων.
Φρένο στον αυτόματο πιλότο
Για πολλούς νέους, το πρώτο εμπόδιο δεν είναι η εκπαίδευση, αλλά η αντίδραση του περιβάλλοντός τους. Σχολικοί σύμβουλοι, συγγενείς και γονείς εξακολουθούν συχνά να αντιμετωπίζουν το πανεπιστήμιο ως τη φυσιολογική συνέχεια του σχολείου και τα τεχνικά επαγγέλματα ως δεύτερη επιλογή. Το μήνυμα συνήθως δεν είναι «μην το κάνεις». Είναι το πιο δύσκολο να αντικρουστεί: «Θέλουμε απλώς το καλύτερο για σένα». Για πολλούς γονείς, το να γίνει το παιδί τους ηλεκτροσυγκολλητής, υδραυλικός, ή τεχνικός κλιματισμού συνεχίζει να ακούγεται λιγότερο ασφαλές και λιγότερο κοινωνικά αποδεκτό από το να γίνει δικηγόρος, λογιστής ή μηχανικός.
Η εικόνα αυτή, όμως, συγκρούεται με όσα βλέπουν οι ίδιοι οι νέοι. Πτυχιούχοι που δυσκολεύονται να βρουν δουλειά στον τομέα των σπουδών τους, χρόνια αποπληρωμής φοιτητικών δανείων και η αβεβαιότητα που φέρνει η τεχνητή νοημοσύνη έχουν αποδυναμώσει την παλιά υπόσχεση ότι το πανεπιστημιακό πτυχίο αποτελεί σχεδόν εγγύηση επαγγελματικής ασφάλειας.
Η οικονομική εξίσωση είναι επίσης διαφορετική. Η μέση τιμή μιας τετραετούς φοίτησης σε ιδιωτικό πανεπιστήμιο στις ΗΠΑ πλησιάζει τις 200.000 δολάρια με τα σημερινά δίδακτρα, έχοντας σχεδόν διπλασιαστεί σε σχέση με πριν από τρεις δεκαετίες. Αντίθετα, πολλά προγράμματα επαγγελματικής εκπαίδευσης κοστίζουν συνολικά λιγότερο από 25.000 δολάρια, ενώ υποτροφίες και κρατικές ενισχύσεις μειώνουν περαιτέρω το κόστος.
Για μια γενιά που ενηλικιώνεται σε περιβάλλον υψηλού κόστους ζωής, τέσσερα χρόνια σπουδών χωρίς εισόδημα και με την προοπτική σημαντικού χρέους δεν είναι πλέον αυτονόητη επένδυση. Ένα σύντομο πρόγραμμα εκπαίδευσης που οδηγεί γρήγορα σε αμειβόμενη εργασία μπορεί να μοιάζει πιο λογική επιλογή.
Το «πτυχίο» χάνει το μονοπώλιο της επιτυχίας
Οι απολαβές παραμένουν σημαντικός παράγοντας. Σε βάθος χρόνου, οι κάτοχοι πανεπιστημιακού πτυχίου εξακολουθούν να έχουν σημαντικά υψηλότερο εισόδημα από όσους διαθέτουν μόνο απολυτήριο λυκείου. Όμως η σύγκριση δεν γίνεται πλέον μόνο με βάση τον τελικό μισθό. Οι νέοι υπολογίζουν το κόστος εισόδου στην αγορά εργασίας, το χρέος, τα χρόνια που χρειάζονται μέχρι να αρχίσουν να κερδίζουν και τον κίνδυνο η τεχνολογία να αλλάξει το επάγγελμα για το οποίο σπούδασαν.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι τεχνικές ειδικότητες αποκτούν ένα πλεονέκτημα: προσφέρουν συχνά γρήγορη είσοδο στην αγορά εργασίας και δεξιότητες που δύσκολα μεταφέρονται εξ ολοκλήρου σε μια οθόνη.
Η ζήτηση για τεχνικές δεξιότητες αναμένεται να αυξηθεί. Οι μαζικές συνταξιοδοτήσεις, οι επενδύσεις σε υποδομές και η ενεργειακή μετάβαση δημιουργούν ανάγκες για τεχνικό προσωπικό. Εκτιμήσεις του κλάδου κάνουν λόγο για περίπου 1,4 εκατομμύρια θέσεις εργασίας στα τεχνικά επαγγέλματα που κινδυνεύουν να μείνουν ακάλυπτες έως το 2030.
Τα κοινωνικά δίκτυα βοηθούν επίσης να αλλάξει η εικόνα. Νέοι τεχνίτες παρουσιάζουν τη δουλειά τους, τις απολαβές τους και τις δυνατότητες εξέλιξης, αμφισβητώντας στερεότυπα που θέλουν τον τεχνικό εργαζόμενο ως λιγότερο μορφωμένο ή λιγότερο φιλόδοξο.
Η αγορά εργασίας έχει ήδη αλλάξει πολύ πιο γρήγορα από την οικογενειακή νοοτροπία. Η ζήτηση για ηλεκτρολόγους, τεχνικούς ψύξης και θέρμανσης, συγκολλητές και εξειδικευμένους τεχνίτες αυξάνεται, την ώρα που οι γονείς εξακολουθούν να ανησυχούν μήπως το παιδί τους «πετάξει» το πανεπιστήμιο στα σκουπίδια.
Η Gen Z δεν λέει απαραίτητα ότι το πανεπιστήμιο δεν αξίζει, αλλά ότι δεν είναι πλέον η μοναδική διαδρομή προς μια καλή ζωή. Βλέπουμε, λοιπόν, ένα χάσμα αντίληψης ανάμεσα σε μια γενιά που φοβάται ότι η δουλειά της μπορεί να αυτοματοποιηθεί και σε μια προηγούμενη που φοβάται ότι το παιδί της θα μείνει πίσω επειδή δεν πήγε στο πανεπιστήμιο.
Στην ερώτηση «τι θέλεις να γίνεις όταν μεγαλώσεις;» επανέρχονται «παλιές» απαντήσεις, όπως ηλεκτρολόγος, υδραυλικός, συγκολλητής, οι οποίες όμως τώρα είναι οι πιο σύγχρονες επιλογές.