Η παραγωγή νέας γνώσης και η μετατροπή της σε εμπορεύσιμα προϊόντα, υπηρεσίες και κοινωνική ευημερία εξαρτάται από το εθνικό σύστημα καινοτομίας. Πρόκειται για το πλέγμα που συνδέει τα πανεπιστήμια, τα ερευνητικά ιδρύματα, τις επιχειρήσεις και τους κρατικούς φορείς. Η αποδοτικότητα αυτού του δικτύου κρίνεται αποκλειστικά από την ποιότητα της συνεργασίας μεταξύ των μελών του.
Τα θετικά βήματα, η άνοδος των δαπανών και οι startups
Η νέα μελέτη της διαΝΕΟσις καταγράφει αξιοσημείωτη πρόοδο σε βασικούς δείκτες. Οι συνολικές δαπάνες για Έρευνα και Ανάπτυξη (Ε&Α) ανήλθαν στα 3,66 δισ. ευρώ —αυξημένες κατά 1,3 δισ. ευρώ σε σχέση με το 2019— ανεβάζοντας την Ελλάδα στη 13η θέση της ΕΕ-27 στην ένταση ερευνητικών δαπανών.
Σε θεσμικό επίπεδο, ξεχωρίζει η δράση του ΕΛΙΔΕΚ για τη χρηματοδότηση της έρευνας και το πρόγραμμα «Ερευνώ-Καινοτομώ» για τη διασύνδεση της επιστήμης με την αγορά.
Παράλληλα, οι Ν. 4712/2020 και Ν. 5162/2024 εισήγαγαν έκπτωση φόρου έως 50% για επενδύσεις «επιχειρηματικών αγγέλων» (business angels) σε νεοφυείς επιχειρήσεις, καθώς και ευνοϊκή φορολογική μεταχείριση για τα δικαιώματα προαίρεσης αγοράς μετοχών (stock options) των εργαζομένων.
Στο πεδίο της επιχειρηματικότητας, παρατηρείται προσέλκυση Άμεσων Ξένων Επενδύσεων υψηλής τεχνολογίας και δημιουργία Κέντρων Αριστείας από πολυεθνικές. Από το 2017 ιδρύονται περισσότερες επιχειρήσεις από όσες κλείνουν, με το ποσοστό των εγχειρημάτων υψηλής ή μέσης τεχνολογικής έντασης να σκαρφαλώνει στο 7,6% το 2023 (έναντι 4,4% το 2019), ξεπερνώντας τον μέσο όρο των χωρών μεσαίου εισοδήματος (6,6%). Επιπλέον, το 17% αυτών των εταιρειών προσφέρει 6 ή περισσότερες θέσεις εργασίας τα πρώτα χρόνια λειτουργίας.
Η χώρα διαθέτει επίσης ισχυρό ανθρώπινο δυναμικό: το 45% των νέων 25-34 ετών είναι απόφοιτοι Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης (έναντι 43% στην ΕΕ), ενώ η αναλογία νέων διδακτόρων σε τομείς STEM ανά 1.000 κατοίκους διαμορφώνεται στο 0,7 (πολύ κοντά στο 0,8 του ευρωπαϊκού μέσου όρου).
Γραφειοκρατία, έλλειψη πατεντών και αποκοπή από την αγορά
Στον αντίποδα, οι διαρθρωτικές αδυναμίες παραμένουν ισχυρές. Η έρευνα επιβαρύνεται σημαντικά από τη γραφειοκρατία στους ΕΛΚΕ, ενώ οι ελληνικές αιτήσεις για διπλώματα ευρεσιτεχνίας στο Ευρωπαϊκό Γραφείο Ευρεσιτεχνιών είναι 15 φορές λιγότερες από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (10,3 ανά εκατομμύριο κατοίκους έναντι 152,2).
Στον τομέα των δημόσιων προμηθειών καινοτομίας η Ελλάδα κατατάσσεται 16η μεταξύ 30 ευρωπαϊκών χωρών, ενώ η συνολική δημόσια δαπάνη για την παιδεία καθηλώνεται στο 4% του ΑΕΠ (24η θέση στην ΕΕ-27, όπου ο μέσος όρος είναι 4,7%).
Το ερευνητικό οικοσύστημα παραμένει κατακερματισμένο. Σύμφωνα με τον δείκτη GII 2024, η χώρα βρίσκεται στην 106η θέση σε 133 χώρες όσον αφορά τη συνεργασία επιχειρήσεων και πανεπιστημίων για Ε&Α, ενώ καταλαμβάνει την 118η θέση στη δημιουργία επιχειρηματικών συστάδων (clusters). Αποτέλεσμα αυτής της απομόνωσης είναι οι εξαγωγές προϊόντων μέσης και υψηλής τεχνολογίας να αποτελούν μόλις το 24% των συνολικών εξαγωγών, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος αγγίζει το 62%.
Το έλλειμμα σε δεξιότητες και τη δια βίου μάθηση
Η αναντιστοιχία μεταξύ εκπαίδευσης και αγοράς εργασίας αποτυπώνεται καθαρά στα στοιχεία της μελέτης. Το 36,6% των νέων πτυχιούχων (25-34 ετών) απασχολείται σε θέσεις που δεν απαιτούν πτυχίο, καταγράφοντας το δεύτερο υψηλότερο ποσοστό στην ΕΕ (μέσος όρος 23%). Παράλληλα, το 36% των βιομηχανικών επιχειρήσεων δυσκολευόταν να καλύψει κενές θέσεις εργασίας, με το 46% εξ αυτών να αναφέρει έλλειψη κατάλληλων γνώσεων από το προσωπικό.
Ταυτόχρονα, η συμμετοχή του πληθυσμού 25-64 ετών σε προγράμματα διά βίου μάθησης περιορίζεται στο 4,4% (έναντι 13,3% στην ΕΕ). Μόλις το 18% των επιχειρήσεων επένδυσε σε τέτοια προγράμματα το 2020, ενώ μόνο το 13% παρέχει εκπαίδευση για την ενίσχυση των ψηφιακών δεξιοτήτων των εργαζομένων (έναντι 22% στην ΕΕ).
Οι τρεις άξονες για την επόμενη ημέρα
Για την αντιμετώπιση των στρεβλώσεων, η διαΝΕΟσις προτείνει:
-
Υιοθέτηση Εθνικής Στρατηγικής (ΕΣΕΤΑΚ): Διαμόρφωση ενός μακροπρόθεσμου σχεδίου με συγκεκριμένες «αποστολές» και μετρήσιμα ορόσημα.
-
Θεσμική ενοποίηση: Δημιουργία Ενιαίου Υπουργείου Ανώτατης Εκπαίδευσης και Έρευνας για την εξάλειψη των συναρμοδιοτήτων, παράλληλα με τη συστηματική ενίσχυση της έρευνας από τον κρατικό προϋπολογισμό.
-
Επιχειρησιακή αναβάθμιση: Δραστική μείωση της γραφειοκρατίας στους ΕΛΚΕ, τυποποίηση των διαδικασιών, υιοθέτηση κουλτούρας λελογισμένου ρίσκου στον δημόσιο τομέα και μεταφορά καλών πρακτικών.