Για χρόνια, η SpaceX παρουσιαζόταν ως το πιο φιλόδοξο εγχείρημα του Έλον Μασκ: η εταιρεία που θα οδηγούσε την ανθρωπότητα στον Άρη. Πίσω όμως από το όραμα των πυραύλων και των δορυφόρων, η εταιρεία λειτούργησε και ως κάτι πολύ πιο γήινο: ένας ιδιωτικός χρηματοδοτικός μηχανισμός, που πρόσφερε στον δισεκατομμυριούχο δάνεια με εξαιρετικά ευνοϊκούς όρους και στήριξη στις υπόλοιπες επιχειρήσεις του, όπως αποκαλύπτει και εκτενής έρευνα των Times της Νέας Υόρκης.
Τον Ιανουάριο του 2018, ο Έλον Μασκ χρειαζόταν επειγόντως 100 εκατ. δολάρια. Δεν απευθύνθηκε σε τράπεζα της Wall Street, ούτε σε επενδυτικό fund. Στράφηκε στη SpaceX, την εταιρεία πυραύλων που ίδρυσε και διοικεί.
Στα τρία χρόνια που ακολούθησαν, σύμφωνα με εσωτερικά έγγραφα που εξέτασαν οι New York Times, ο Μασκ δανείστηκε 500 εκατ. δολάρια από τη SpaceX. Τα επιτόκια κυμάνθηκαν από κάτω του 1% έως σχεδόν 3%, σημαντικά χαμηλότερα από εκείνα που προσέφεραν οι περισσότερες τράπεζες εκείνη την περίοδο.
Τα δάνεια αποπληρώθηκαν έως το τέλος του 2021, όμως η υπόθεση αναδεικνύει κάτι πολύ ευρύτερο: πώς η πολυτιμότερη εταιρεία του Μασκ χρησιμοποιήθηκε επί χρόνια ως οικονομικός μοχλός προς όφελος του ίδιου και των άλλων επιχειρηματικών του δραστηριοτήτων.
Σύγκρουση συμφερόντων
Σύμφωνα με την έρευνα των Times, η SpaceX δεν παρείχε μόνο προσωπικά δάνεια στον ιδρυτή της. Χρησιμοποιήθηκε επίσης για να στηρίξει τουλάχιστον τρεις άλλες επιχειρήσεις του επιχειρηματία σε δύσκολες στιγμές:
- Χρηματοδότησε την Tesla όταν αντιμετώπιζε προβλήματα ρευστότητας,
- Διοχέτευσε κεφάλαια στη ζημιογόνο SolarCity,
- βοήθησε την xAI, τη νεότερη εταιρεία τεχνητής νοημοσύνης του Μασκ.
Οι κινήσεις αυτές, σημειώνουν οι Times, ωφέλησαν προσωπικά τον Μασκ και το ευρύτερο επιχειρηματικό του οικοσύστημα σε ασυνήθιστο βαθμό ακόμη και για τα δεδομένα των ιδιωτικών εταιρειών, όπου η διαφάνεια είναι περιορισμένη.
Ορισμένοι επενδυτές της SpaceX -ανάμεσά τους και το Founders Fund του Πίτερ Θιλ- είχαν εκφράσει κατά καιρούς ανησυχίες ότι ο Μασκ έδινε προτεραιότητα στα προσωπικά του συμφέροντα εις βάρος άλλων μετόχων.
Η καθηγήτρια Νομικής Αν Λίπτον από το University of Colorado Boulder σχολίασε πως πρόκειται για «συναλλαγές με σύγκρουση συμφερόντων», προσθέτοντας ότι αυτός είναι ένας από τους κινδύνους, όταν κάποιος επενδύει σε επιχειρηματία που διοικεί πολλές εταιρείες ταυτόχρονα.
Από όραμα για τον Άρη σε αυτοκρατορία τρισεκατομμυρίων
Η SpaceX ιδρύθηκε το 2002 με στόχο να μεταφέρει ανθρώπους στον Άρη. Δύο δεκαετίες αργότερα κυριαρχεί στην παγκόσμια διαστημική βιομηχανία, με τους πυραύλους Falcon, τα επανδρωμένα προγράμματα και κυρίως το Starlink, το δορυφορικό δίκτυο που έχει γίνει κρίσιμο σε εμπόλεμες ζώνες και περιοχές φυσικών καταστροφών.
Με αποτίμηση που ξεπερνά το 1 τρισ. δολάρια, αποτελεί το πολυτιμότερο περιουσιακό στοιχείο της αυτοκρατορίας Μασκ και τη βασική πηγή της γεωπολιτικής του επιρροής.
Τώρα όμως, καθώς ο Μασκ ετοιμάζει την εισαγωγή της εταιρείας στο χρηματιστήριο -πιθανότατα μία από τις μεγαλύτερες δημόσιες εγγραφές στην ιστορία- θα κληθεί να απαντήσει σε ερωτήματα που έως τώρα έμεναν πίσω από κλειστές πόρτες.
Τα δάνεια των 500 εκατ. δολαρίων
Τα έγγραφα που επικαλούνται οι Times δείχνουν ότι το πρώτο δάνειο ύψους 100 εκατ. δολαρίων εγκρίθηκε το 2018. Ως εγγύηση, ο Μασκ έβαλε μετοχές της ίδιας της SpaceX. Η διάρκεια αποπληρωμής έφθανε τα 10 χρόνια, με δικαίωμα της εταιρείας να ζητήσει την εξόφληση με προειδοποίηση 90 ημερών.
Μέχρι τον Δεκέμβριο του 2020, το συνολικό ποσό που είχε δανειστεί είχε ανέλθει στα 500 εκατ. δολάρια. Επιστράφηκε έως τα τέλη του 2021 μαζί με περίπου 14 εκατ. δολάρια σε τόκους. Αν τα ίδια ποσά είχαν δανειστεί με επιτόκιο 4%, το κόστος τόκων θα πλησίαζε τα 40 εκατ. δολάρια.
Η δυνατότητα αυτών των δανείων υπήρχε, επειδή η SpaceX παραμένει ιδιωτική εταιρεία. Αν ήταν εισηγμένη, τέτοιες πρακτικές θα απαγορεύονταν από τον αμερικανικό νόμο Sarbanes-Oxley, που θεσπίστηκε μετά τα σκάνδαλα τύπου Enron.
Όταν η SpaceX έσωζε την Tesla
Η σχέση αλληλοστήριξης μεταξύ των εταιρειών του Μασκ δεν είναι νέα. Κατά τη διάρκεια της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2008, όταν η Tesla αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα, ο ίδιος είχε δηλώσει πως δανείστηκε 20 εκατ. δολάρια από τη SpaceX για να στηρίξει την αυτοκινητοβιομηχανία. Αργότερα, όπως είπε, επέστρεψε τα χρήματα.
Η Tesla εξελίχθηκε στη συνέχεια σε χρηματιστηριακό φαινόμενο, με τη μετοχή της να έχει ενισχυθεί πάνω από 29.000% από την εισαγωγή της το 2010.
Όμως η πορεία αυτή δεν εξάλειψε τις εντάσεις με μετόχους. Ο Μασκ έχει βρεθεί αντιμέτωπος με τουλάχιστον επτά αγωγές μετόχων στο Δικαστήριο Chancery του Delaware για ζητήματα εταιρικής διακυβέρνησης.
Το επεισόδιο SolarCity
Ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα κεφάλαια αφορά τη SolarCity, εταιρεία ηλιακής ενέργειας που είχαν ιδρύσει δύο ξαδέλφια του Μασκ. Ο ίδιος ήταν βασικός μέτοχος και πρόεδρος. Η εταιρεία έχανε χρήματα και είχε συσσωρεύσει χρέος άνω του 1,4 δισ. δολαρίων έως το 2014.
Το 2015, ο Μασκ φέρεται να οργάνωσε την αγορά μέρους αυτού του χρέους από τη SpaceX, παρότι πιστοληπτικοί οίκοι το χαρακτήριζαν υψηλού κινδύνου. Μέχρι το 2016, η SpaceX είχε διοχετεύσει 255 εκατ. δολάρια στη SolarCity.
Σύμφωνα με δικαστικά στοιχεία που επικαλούνται οι Times, η ίδια η SpaceX είχε εσωτερικούς κανόνες που δεν επέτρεπαν τέτοιες κινήσεις.
Το 2016, η Tesla εξαγόρασε τελικά τη SolarCity έναντι 2,6 δισ. δολαρίων σε μετοχές, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις επενδυτών. Δικαστής του Delaware δικαίωσε τελικά τον Μασκ, αλλά σημείωσε ότι είχε «πιο ενεργό ρόλο από όσο θα έπρεπε ένα πρόσωπο με σύγκρουση συμφερόντων».
Η xAI και η διάσωση του X
Το πιο πρόσφατο επεισόδιο αφορά την xAI. Η εταιρεία τεχνητής νοημοσύνης ιδρύθηκε το 2023 και βρέθηκε γρήγορα στο επίκεντρο της νέας στρατηγικής Μασκ. Μέχρι τον Μάρτιο του 2025 είχε αντλήσει περίπου 12 δισ. δολάρια, σύμφωνα με την PitchBook.
Την ίδια στιγμή, το X -πρώην Twitter- αντιμετώπιζε δυσκολίες και, όπως είχε παραδεχθεί ο ίδιος ο Μασκ, «μόλις που ισοσκέλιζε».
Τον Μάρτιο του 2025, η xAI εξαγόρασε το X σε συμφωνία που αποτιμούσε την πρώτη στα 80 δισ. δολάρια και τη δεύτερη στα 33 δισ. Ο Μασκ δήλωσε τότε ότι η xAI είχε εξελιχθεί γρήγορα σε ένα από τα κορυφαία εργαστήρια τεχνητής νοημοσύνης στον κόσμο.
Ωστόσο, έκτοτε τουλάχιστον επτά συνιδρυτές και εργαζόμενοι αποχώρησαν, ενώ ο ίδιος ανέφερε πρόσφατα ότι η εταιρεία «δεν είχε χτιστεί σωστά» και «ξαναχτίζεται από τα θεμέλια».
Για ακόμη μία φορά, όπως σημειώνουν οι Times, η Tesla και η SpaceX λειτούργησαν ως δίκτυ ασφαλείας για μια προβληματική εταιρεία του ίδιου προσώπου.
Το ερώτημα της επόμενης ημέρας
Ο Μασκ έχει οικοδομήσει κάτι μοναδικό: ένα πλέγμα εταιρειών που αλληλοσυνδέονται, αλληλοχρηματοδοτούνται και ενίοτε αλληλοσώζονται.
Όσο οι επιχειρήσεις αυτές παραμένουν ιδιωτικές, οι αποφάσεις λαμβάνονται μακριά από τη δημόσια λογοδοσία.
Όμως, η δημόσια εγγραφή της SpaceX μπορεί να αλλάξει αυτή την ισορροπία. Για πρώτη φορά, η Wall Street και οι θεσμικοί επενδυτές θα έχουν πλήρη εικόνα για το πώς χρησιμοποιήθηκε η ισχυρότερη εταιρεία του Έλον Μασκ, όχι μόνο για πυραύλους και δορυφόρους, αλλά και για τη συντήρηση μιας ολόκληρης επιχειρηματικής αυτοκρατορίας.