Η αβεβαιότητα γύρω από τη δέσμευση του Ντόναλντ Τραμπ στο ΝΑΤΟ έχει οδηγήσει τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να επανεξετάζουν ένα ελάχιστα γνωστό, αλλά θεσμικά σημαντικό εργαλείο: το άρθρο 42.7 της Συνθήκης της Λισαβόνας, που προβλέπει αμοιβαία συνδρομή μεταξύ κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε περίπτωση επίθεσης. Ωστόσο, όπως επισημαίνουν αναλυτές, η ρήτρα αυτή δύσκολα μπορεί να αντικαταστήσει τη στρατιωτική ισχύ, τη δομή και την επιχειρησιακή ετοιμότητα του ΝΑΤΟ.
Οι Ευρωπαίοι ηγέτες παρακολουθούν με αυξανόμενη ανησυχία τις παλινωδίες του Ντόναλντ Τραμπ απέναντι στο ΝΑΤΟ. Οι κατά καιρούς απειλές του να αποδυναμώσει ή ακόμη και να αποχωρήσει από τη Συμμαχία, εάν τα μέλη της δεν στηρίξουν τον πόλεμο στο Ιράν, έχουν προκαλέσει έντονο προβληματισμό στις πρωτεύουσες της Ε.Ε.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, επανέρχεται στο προσκήνιο η λεγόμενη ευρωπαϊκή ρήτρα συλλογικής άμυνας: το άρθρο 42.7 της Συνθήκης της Λισαβόνας.
Η διάταξη υποχρεώνει τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης να προσφέρουν βοήθεια σε άλλο κράτος-μέλος που δέχεται ένοπλη επίθεση. Η βοήθεια μπορεί να είναι στρατιωτική, ανθρωπιστική, οικονομική, επιχειρησιακή ή υλικοτεχνική.
Η πρόβλεψη είχε σχεδιαστεί ως συμπληρωματικός μηχανισμός προς το ΝΑΤΟ και όχι ως υποκατάστατό του. Μέχρι σήμερα έχει ενεργοποιηθεί μόνο μία φορά: από τη Γαλλία, μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Παρίσι τον Νοέμβριο του 2015.
Γιατί επανέρχεται τώρα
Σύμφωνα με τον Καμίλ Γκραν, πρώην αξιωματούχο του ΝΑΤΟ και σήμερα γενικό γραμματέα της ASD Europe, η μεταβαλλόμενη στάση της κυβέρνησης Τραμπ δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα: «Η Ευρώπη πρέπει να σκεφτεί πώς θα αμυνθεί με λιγότερη Αμερική». Αυτό ακριβώς είναι το σημείο καμπής. Για δεκαετίες, η ευρωπαϊκή άμυνα στηριζόταν στην αμερικανική στρατιωτική ομπρέλα. Σήμερα όμως, η βεβαιότητα αυτή δεν θεωρείται πλέον δεδομένη.
Οι ηγέτες της Ε.Ε., που πραγματοποίησαν άτυπες συνομιλίες στην Κύπρο αυτή την εβδομάδα, συζήτησαν τη ρήτρα αμοιβαίας άμυνας το βράδυ της Πέμπτης. Σύμφωνα με τον πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας, Νίκο Χριστοδουλίδη, συμφωνήθηκε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προετοιμάσει σχέδιο αντίδρασης για την περίπτωση που κάποιο κράτος ενεργοποιήσει το άρθρο 42.7. Όπως είπε χαρακτηριστικά: «Ας υποθέσουμε ότι η Γαλλία το ενεργοποιεί. Ποιες χώρες θα είναι οι πρώτες που θα ανταποκριθούν στο αίτημα της γαλλικής κυβέρνησης;»
Για τον επόμενο μήνα προγραμματίζεται άσκηση προσομοίωσης, ώστε να εξεταστεί στην πράξη πώς θα λειτουργούσε πολιτικά και επιχειρησιακά ο μηχανισμός σε συνθήκες κρίσης.
«Δεν γίνεται σοβαρή άμυνα έτσι»
Παρά τη συζήτηση, αρκετοί αξιωματούχοι παραμένουν δύσπιστοι. Ο υπουργός Εξωτερικών της Πολωνίας Ράντοσλαβ Σικόρσκι δήλωσε ότι δεν μπορεί να υπάρξει σοβαρή ευρωπαϊκή άμυνα χωρίς αλλαγή των ευρωπαϊκών συνθηκών — κάτι που θεωρεί πολιτικά ανέφικτο σήμερα. Όπως εξήγησε:
- Η Ε.Ε. δεν μπορεί να χρηματοδοτεί στρατιωτικές επιχειρήσεις από τον κοινό προϋπολογισμό της.
- Τα κράτη-μέλη διστάζουν να διαθέσουν στρατεύματα και πόρους σε επιχειρήσεις που δεν ελέγχουν άμεσα.
- Υπάρχουν διαφορετικά νομικά πλαίσια και κανόνες εμπλοκής.
- Παραμένουν προβλήματα γλώσσας, συντονισμού και διοίκησης.
«Απελπίζομαι για το τι πρέπει να συμβεί ώστε να σοβαρευτούμε για την άμυνα», είπε χαρακτηριστικά.
Το περίφημο άρθρο 5 του ΝΑΤΟ θεωρείται ο ακρογωνιαίος λίθος της Συμμαχίας. Προβλέπει συλλογική αντίδραση σε επίθεση εναντίον μέλους και έχει ενεργοποιηθεί μόνο μία φορά, μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου στις ΗΠΑ.
Θεωρητικά, το άρθρο 42.7 της Ε.Ε. φαίνεται ακόμη ισχυρότερο, επειδή μιλά ρητά για υποχρέωση παροχής βοήθειας. Στην πράξη όμως, οι διαφορές είναι μεγάλες.
Το ΝΑΤΟ είναι οργανισμός με έναν βασικό σκοπό: την άμυνα. Διαθέτει σαφή στρατιωτική δομή, ταχεία λήψη αποφάσεων και την καθοριστική ισχύ των Ηνωμένων Πολιτειών.
Η Ε.Ε, αντίθετα, λειτουργεί μέσα από πολύπλοκους μηχανισμούς συναίνεσης και συμβιβασμών. Ο Γιαν Τέχαου, πρώην γερμανός αξιωματούχος άμυνας και αναλυτής της Eurasia Group, το περιέγραψε ως «μηχανή συμβιβασμών».
Νέα σχήματα: «Συμμαχία των προθύμων»
Παράλληλα με την Ε.Ε., οι Ευρωπαίοι εξετάζουν πιο ευέλικτα μοντέλα συνεργασίας. Στο τραπέζι βρίσκεται η λεγόμενη «συμμαχία των προθύμων», ένα σχήμα κρατών που θα μπορούσε να αναπτύξει δυνάμεις στην Ουκρανία για την επιτήρηση πιθανής ειρηνευτικής συμφωνίας. Υπό την ηγεσία Βρετανίας και Γαλλίας, το ίδιο μοντέλο συζητήθηκε και για ευρωπαϊκή συμβολή στη διατήρηση ανοιχτών θαλάσσιων οδών στα Στενά του Ορμούζ μετά το τέλος των εχθροπραξιών.
Μετά το Brexit, αρκετοί αναλυτές βλέπουν σε αυτό το σχήμα το "έμβρυο" ενός ισχυρότερου ευρωπαϊκού πυλώνα μέσα στο ΝΑΤΟ, αλλά και με δυνατότητα αυτόνομης δράσης.
Ελλάδα και Κύπρος
Για χώρες της Ε.Ε. που βρίσκονται στην ανατολική Μεσόγειο, η συζήτηση έχει ιδιαίτερη σημασία. Η Ελλάδα και η Κύπρος βρίσκονται σε περιοχή υψηλής γεωπολιτικής έντασης, κοντά σε κρίσιμες ενεργειακές και θαλάσσιες διαδρομές. Κάθε ενίσχυση των ευρωπαϊκών μηχανισμών ασφάλειας αποκτά άμεσο ενδιαφέρον.
Η πρόσφατη επίθεση με ιρανικό drone σε βρετανική βάση στην Κύπρο υπενθύμισε ότι οι ευρωπαϊκές απειλές δεν είναι θεωρητικές. Παρότι δεν ενεργοποιήθηκε επισήμως το άρθρο 42.7, Ιταλία, Γερμανία και άλλες χώρες παρείχαν βοήθεια.
Η Ευρώπη αναζητεί πλέον τρόπο να ενισχύσει την αποτροπή της χωρίς να διαρρήξει τη σχέση με το ΝΑΤΟ. Αυτή η αναδιάταξη μπορεί να προκαλέσει τριβές. Αν όμως οι θεσμοί και οι κυβερνήσεις συνεργαστούν, η ευρωπαϊκή αποτρεπτική ισχύς μπορεί να γίνει πιο αξιόπιστη και η Ε.Ε πιο προετοιμασμένη, για μία ημέρα που ίσως χρειαστεί να σταθεί περισσότερο στα δικά της πόδια.
A.N