Μετά από δεκαετίες κατά τις οποίες παντελόνι, σιδερωμένο πουκάμισο, σακάκι και γραβάτα αποτελούσαν σχεδόν τη στολή του Ιάπωνα υπαλλήλου, οι βερμούδες περνούν για πρώτη φορά το κατώφλι των γραφείων του Τόκιο. Η νέα πολιτική επιτρέπει στους εργαζόμενους να εμφανίζονται στη δουλειά με γυμνά πόδια, στην πιο τολμηρή μέχρι σήμερα χαλάρωση του ιαπωνικού dress code. Όμως ήδη εγείρει ερωτήματα για την επαγγελματική ευπρέπεια, την ισότητα των φύλων και το πόση… τριχοφυΐα χωρά τελικά σε ένα γραφείο.
Η απόφαση είναι η τελευταία εξέλιξη μιας προσπάθειας που ξεκίνησε πριν από δύο δεκαετίες, όταν οι ιαπωνικές αρχές άρχισαν να ενθαρρύνουν τους εργαζομένους να αφήνουν στην άκρη τα βαριά κοστούμια τους κατά τους θερμούς μήνες. Η λογική ήταν απλή: λιγότερα ρούχα, λιγότερη ανάγκη για κλιματισμό, μικρότερη κατανάλωση ενέργειας και πιο ανεκτές συνθήκες εργασίας.
Η πρωτοβουλία "Cool Biz", που ξεκίνησε το 2005 από το υπουργείο Περιβάλλοντος, ενθάρρυνε την αντικατάσταση του κοστουμιού με πόλο μπλούζες, λινά ρούχα και αθλητικά παπούτσια. Σταδιακά εξαπλώθηκε σχεδόν σε όλους τους χώρους εργασίας της χώρας, με διαφορετικό βαθμό αποδοχής ανάλογα με τον κλάδο και την εταιρική κουλτούρα.
Τα σορτς, όμως, αποδείχθηκαν διαφορετική περίπτωση. Η νέα πολιτική του Τόκιο, που ισχύει από αυτό το καλοκαίρι, επιτρέπει για πρώτη φορά την επιλογή τους στον χώρο εργασίας. Και η αλλαγή δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως μια πρακτική λύση για τον καύσωνα. Σε μια χώρα που η επαγγελματική εμφάνιση έχει για δεκαετίες συνδεθεί με την πειθαρχία και την τυπικότητα, η εμφάνιση γυμνών ποδιών στο γραφείο έχει μετατραπεί σε αντικείμενο δημόσιας συζήτησης.
Όταν η γυμνή γάμπα γίνεται ζήτημα γραφείου
Η συζήτηση έφτασε μέχρι και στη δημιουργία νέου όρου από τα ιαπωνικά μέσα ενημέρωσης. Το "sune-hara", από τις λέξεις για την κνήμη και την παρενόχληση, περιγράφει την ενόχληση που μπορεί να προκαλεί σε ορισμένες γυναίκες η υποχρεωτική θέα των γυμνών, συχνά τριχωτών ποδιών των ανδρών συναδέλφων τους.
Το ζήτημα μπορεί να ακούγεται ελαφρύ -ίσως και λίγο αστείο για εμάς στην Ελλάδα- ωστόσο συνδέεται με βαθύτερες αντιλήψεις για την εμφάνιση στον χώρο εργασίας. Οι γυναίκες στην Ιαπωνία εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν πιέσεις να καλύπτουν τα πόδια τους με καλσόν ή μακριές φούστες, ενώ η εμφάνισή τους συχνά αξιολογείται με αυστηρότερα κριτήρια από εκείνη των ανδρών.
Έτσι, η επίσημη ισχύς της πολιτικής για άνδρες και γυναίκες δεν σημαίνει απαραίτητα και ίση κοινωνική αντιμετώπιση. Η δυνατότητα ενός άνδρα να φορέσει σορτς ή σανδάλια χωρίς ιδιαίτερη κριτική εγείρει το ερώτημα αν τα ίδια πρότυπα εμφάνισης εφαρμόζονται πραγματικά και στα δύο φύλα.
Η συζήτηση αφορά ακόμη και τον χρόνο και το κόστος της προσωπικής περιποίησης. Η αποτρίχωση, η φροντίδα των ποδιών και η επιλογή των κατάλληλων ρούχων αποτελούν για πολλές γυναίκες μέρος μιας απαιτητικής ρουτίνας εμφάνισης. Η χαλάρωση του ενδυματολογικού κώδικα για τους άνδρες φέρνει έτσι στο προσκήνιο ένα παλιό ερώτημα:
Αν οι κανόνες για την εμφάνιση αλλάζουν, θα πρέπει να αλλάξουν με τον ίδιο τρόπο για όλους;
Η θερμοκρασία ξηλώνει το κοστούμι
Η πίεση για αλλαγή δεν είναι μόνο κοινωνική. Είναι και κλιματική. Στα κυβερνητικά γραφεία της Ιαπωνίας, οι θερμοστάτες ρυθμίζονται στους 28 βαθμούς Κελσίου από τον Μάιο έως τον Σεπτέμβριο, σύμφωνα με τα εθνικά πρότυπα.
Το περασμένο καλοκαίρι ήταν το θερμότερο που έχει καταγραφεί στη χώρα, με τις θερμοκρασίες να κινούνται περίπου τέσσερις βαθμούς πάνω από τους ιστορικούς μέσους όρους. Η Ιαπωνική Μετεωρολογική Υπηρεσία εισήγαγε φέτος και νέο όρο για τις ημέρες με θερμοκρασίες άνω των 40 βαθμών Κελσίου: "kokushobi", δηλαδή ημέρες «σκληρής» ή «ανελέητης» ζέστης.
Η πρωτοβουλία "Cool Biz" συνδέθηκε αρχικά με τις δεσμεύσεις της Ιαπωνίας στο πλαίσιο του Πρωτοκόλλου του Κιότο, της διεθνούς συμφωνίας του 1997 για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Σήμερα, όμως, η άνοδος της θερμοκρασίας έχει κάνει την αλλαγή πολύ πιο επιτακτική.
Η Γιουρίκο Κόικε, που ηγείτο του υπουργείου Περιβάλλοντος όταν ξεκίνησε η πρωτοβουλία και εξελέγη κυβερνήτης του Τόκιο το 2016, έχει συνδέσει την ανάγκη για ελαφρύτερα ρούχα με την άνοδο της θερμοκρασίας και τις ενεργειακές αναταράξεις που προκάλεσε ο πόλεμος στο Ιράν. Η πορεία του "Cool Biz" μοιάζει πλέον με μια σταδιακή αφαίρεση στρώσεων: πρώτα έφυγε η γραβάτα, μετά το σακάκι και τώρα, σε ορισμένα γραφεία, φτάνει η σειρά του παντελονιού.
Η αγορά σχεδιάζει το σορτς του γραφείου
Η νέα ελευθερία έχει ήδη δημιουργήσει εμπορική ευκαιρία. Καταστήματα άρχισαν να προωθούν ειδικά σορτς για το γραφείο, με ελαφριά υφάσματα, πιο επίσημη γραμμή και ουδέτερα χρώματα.
Η Yofuku no Aoyama, γνωστή ιαπωνική αλυσίδα επαγγελματικής ένδυσης, λάνσαρε φέτος σειρά "Cool Biz" που περιλαμβάνει σορτς από νάιλον. Ο σχεδιασμός τους έγινε με ιδιαίτερη προσοχή στο μήκος και στην εικόνα που δημιουργούν όταν ο εργαζόμενος κάθεται, ώστε να μην αποκαλύπτεται υπερβολικά μεγάλο μέρος του ποδιού.
Η αγορά, με άλλα λόγια, επιχειρεί να κάνει το αδιανόητο αποδεκτό μέσα από την ίδια τη γλώσσα της επαγγελματικής ένδυσης. Το σορτς δεν παρουσιάζεται ως ρούχο παραλίας ή αναψυχής, αλλά ως μια πιο ελαφριά εκδοχή του παντελονιού γραφείου.
Η αλλαγή, πάντως, προχωρά με αργούς ρυθμούς. Σε πρόσφατη επίσκεψη σε γραφείο στο Μητροπολιτικό Κυβερνητικό Κτίριο του Τόκιο, μόλις 11 από τους 70 άνδρες εργαζομένους φορούσαν βερμούδα, παρά την επίσημη χαλάρωση των κανόνων.
Το τελευταίο σύνορο είναι η εικόνα
Για πολλούς εργαζομένους, το ζήτημα δεν είναι μόνο αν επιτρέπεται το σορτς. Είναι αν θεωρείται αποδεκτό. Η ανησυχία για την υγιεινή, την περιποίηση, την ηλικία και την εικόνα παραμένει ισχυρή.
Η τριχοφυΐα των ποδιών αποτελεί ιδιαίτερο σημείο ευαισθησίας. Στην ιαπωνική κοινωνία δεν συνδέεται απαραίτητα με μια θετική «αρρενωπή» εικόνα, ενώ η εμφάνιση ενός άνδρα με απεριποίητα πόδια μπορεί να εκληφθεί ως αμέλεια και όχι ως χαλαρότητα.
Γι’ αυτό αρκετοί εργαζόμενοι επιλέγουν ενδιάμεσες λύσεις: ελαστικά παντελόνια, ρούχα που αφήνουν ελάχιστο δέρμα ακάλυπτο ή ακόμη και προσωπική περιποίηση στα σημεία που φαίνονται. Το σορτς, παρά την επίσημη άδεια, παραμένει για πολλούς ένα βήμα που απαιτεί περισσότερη αυτοπεποίθηση από όση χρειάζεται μια απλή αλλαγή γκαρνταρόμπας.
Η Ιαπωνία, επομένως, δεν εγκαταλείπει ξαφνικά το κοστούμι. Το αποσυναρμολογεί κομμάτι-κομμάτι, υπό την πίεση ενός θερμότερου κλίματος, της ανάγκης για εξοικονόμηση ενέργειας και μιας νέας αντίληψης για το τι μπορεί να θεωρείται επαγγελματικό.
Ένα από τα πιο αυστηρά εργασιακά περιβάλλοντα στον κόσμο αναγκάζεται να επαναδιαπραγματευτεί κάτι, που μέχρι πρόσφατα θεωρούσε αυτονόητο: πόσο από το σώμα πρέπει να μένει κρυμμένο για να θεωρείται κάποιος επαγγελματίας.
