Η επιθυμία να φροντίζουμε ζώα άλλων ειδών δεν αποτελεί αποκλειστικά ανθρώπινο χαρακτηριστικό. Παρατηρήσεις σε χιμπαντζήδες, πιθήκους και άλλα πρωτεύοντα δείχνουν συμπεριφορές που μοιάζουν με τα πρώτα στάδια της διατήρησης κατοικίδιων, από το παιχνίδι και την περιποίηση, έως την υιοθεσία.
Δύο νεαροί χιμπαντζήδες, η Ishe και ο Dembe, κινούνταν από κλαδί σε κλαδί στην πυκνή ζούγκλα ενός καταφυγίου στην Ουγκάντα, όταν πλησίασαν έναν κoκκινόουρο πίθηκο. Η προσέγγιση ήταν ασυνήθιστα ήρεμη. Αντί να του επιτεθούν, όπως συχνά συμβαίνει όταν οι χιμπαντζήδες συναντούν άλλα είδη, άρχισαν να τον χαϊδεύουν και να περιποιούνται την ουρά του.
Το περιστατικό, που περιγράφεται σε νέα μελέτη, μπορεί να αποτελεί ένα από τα πιο πρώιμα στάδια μιας συμπεριφοράς που στον άνθρωπο εξελίχθηκε σε διατήρηση κατοικίδιων. Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι ο Homo sapiens ίσως δεν είναι το μόνο πρωτεύον που δημιουργεί δεσμούς με ζώα άλλων ειδών και ότι οι εξελικτικές ρίζες αυτής της τάσης μπορεί να είναι πολύ παλαιότερες από όσο γνωρίζουμε.
Η σχέση ανθρώπων και κατοικίδιων αποτελεί εδώ και χρόνια ένα εξελικτικό αίνιγμα. Οι άνθρωποι ταΐζουν, στεγάζουν και φροντίζουν ζώα που δεν τους προσφέρουν κατ’ ανάγκη κάποιο άμεσο όφελος, ενώ αναλαμβάνουν ακόμη και εργασίες όπως ο καθαρισμός των δοντιών τους ή το κόψιμο των νυχιών τους. Από καθαρά εξελικτική σκοπιά, η επένδυση πόρων σε ένα άλλο είδος χωρίς προφανές όφελος μοιάζει δύσκολο να εξηγηθεί.
Γιατί οι σχέσεις μας με τους σκύλους μας είναι τόσο σημαντικές; Τι διαπίστωσε η Επιστήμη
Από τη χρησιμότητα στη συντροφικότητα
Οι λόγοι για τους οποίους οι άνθρωποι διατηρούν κατοικίδια είναι πολλοί: συντροφικότητα, κοινωνική σύνδεση, αναζήτηση νέων εμπειριών, ακόμη και κοινωνικό κύρος. Ο Νίκολας Κέιτζ είχε στο παρελθόν ένα δικέφαλο φίδι, ενώ ο Πάμπλο Εσκομπάρ διατηρούσε ιδιωτικό ζωολογικό κήπο με ιπποπόταμους, ελέφαντες και καμηλοπαρδάλεις. Μελέτες σε δίδυμους δείχνουν επίσης ότι ένα μέρος της προδιάθεσης για τη δημιουργία δεσμών με ζώα μπορεί να έχει γενετική βάση.
Μία από τις θεωρίες για την απαρχή των κατοικίδιων είναι ότι τα ζώα αρχικά διατηρούνταν για πρακτικούς λόγους, όπως το κυνήγι και η προστασία και σταδιακά εξελίχθηκαν σε συντρόφους. Μια άλλη θεωρία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος έχει εγγενή τάση να φροντίζει και να δημιουργεί δεσμούς με άλλους ζωντανούς οργανισμούς. Τα αρχαιότερα αρχαιολογικά στοιχεία που συνδέονται με κατοικίδιο προέρχονται από έναν τάφο ηλικίας περίπου 14.000 ετών στη Γερμανία, όπου ένας άνδρας και μία γυναίκα είχαν ταφεί μαζί με έναν σκύλο. Η σχέση ανθρώπου και ζώου, ωστόσο, πιθανότατα είχε ξεκινήσει πολύ νωρίτερα.
Από κατοικίδιο, οικογένεια: Η επιστήμη για τη μεταμορφωτική σχέση ανθρώπων και σκύλων
Το πότε ακριβώς τα ζώα πέρασαν από τη σφαίρα της χρησιμότητας στη σφαίρα της συντροφικότητας παραμένει άγνωστο. Η απουσία γραπτών ή άλλων άμεσων στοιχείων από τόσο μακρινές εποχές καθιστά σχεδόν αδύνατο να εντοπιστεί το σημείο όπου εμφανίστηκε για πρώτη φορά η ιδέα του κατοικίδιου.
Η έρευνα ξεκίνησε από μία παρατήρηση του Σίριλ Γκρούτερ, βιολογικού ανθρωπολόγου και πρωτευοντολόγου στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Όταν ήταν μεταπτυχιακός φοιτητής και επισκέφθηκε τον ζωολογικό κήπο της Σαγκάης, είδε έναν θηλυκό γίββωνα να πιάνει ένα μικρό ποντίκι. Το ζώο δεν το αντιμετώπισε ως θήραμα. Το κρατούσε απαλά στο χέρι του, το χάιδευε και φαινόταν να το φροντίζει, ενώ το ποντίκι παρέμενε ήρεμο.
Πότε τα σκυλιά έγιναν οι καλύτεροι φίλοι των ανθρώπων;
Οι 427 καταγραφές
Ο Γκρούτερ και οι συνεργάτες του θέλησαν να διαπιστώσουν αν τέτοια περιστατικά αποτελούσαν απλώς μεμονωμένες εξαιρέσεις. Αναζήτησαν σχετικές αναφορές σε επιστημονικές δημοσιεύσεις και μέσα ενημέρωσης, ενώ απευθύνθηκαν και σε πρωτευοντολόγους ζητώντας παρόμοιες παρατηρήσεις. Συγκέντρωσαν έτσι 427 καταγραφές που αφορούσαν 88 είδη πρωτευόντων.
Η ανάλυση έδειξε ότι σε κάθε είδος υπήρχε κάποια μορφή συμπεριφοράς που θα μπορούσε να συνδεθεί με στοιχεία της διατήρησης κατοικιδίων. Οι πίθηκοι και οι ανθρωποειδείς πίθηκοι είχαν αλληλεπιδράσει με ένα εντυπωσιακά μεγάλο εύρος άλλων ζώων, μεταξύ άλλων σαύρες, πουλιά, ελάφια, σκύλους, σκίουρους και πρωτεύοντα άλλων ειδών.
Σε ορισμένες περιπτώσεις οι σχέσεις ήταν ιδιαίτερα έντονες. Ένας μακάκος δημιούργησε ισχυρό κοινωνικό δεσμό με μία κότα που βρέθηκε τυχαία στον χώρο του, ενώ μια ομάδα καπουτσίνων υιοθέτησε μία νεογέννητη μαρμοσέτα, τη θήλασε και τη φρόντισε για μήνες. Τέτοιες συμπεριφορές έχουν παρατηρηθεί τόσο σε ζώα που ζουν στη φύση, όσο και σε ζώα που βρίσκονται σε αιχμαλωσία.
Οι συχνότερες αλληλεπιδράσεις ήταν το παιχνίδι και η περιποίηση, ενώ συχνά έμοιαζαν με τις σχέσεις που αναπτύσσουν τα πρωτεύοντα μεταξύ τους. Τα νεαρά ζώα είχαν μεγαλύτερη τάση να παίζουν με άλλα είδη, τα ενήλικα θηλυκά ήταν συχνότερα εκείνα που θήλαζαν και φρόντιζαν υιοθετημένα ζώα, ενώ τα ενήλικα αρσενικά συνήθως έδειχναν αδιαφορία και σε ορισμένες περιπτώσεις επιθετικότητα.
Στις περισσότερες περιπτώσεις οι επαφές ήταν σύντομες. Ωστόσο, σε ορισμένα περιστατικά η συμπεριφορά έμοιαζε περισσότερο με πραγματική υιοθεσία. Αυτό είναι το στοιχείο που ενδιαφέρει περισσότερο τους ερευνητές: όχι επειδή αποδεικνύει ότι οι πίθηκοι «έχουν κατοικίδια» όπως οι άνθρωποι, αλλά επειδή δείχνει ότι ορισμένα από τα επιμέρους συστατικά αυτής της συμπεριφοράς υπήρχαν ήδη στους κοινούς εξελικτικούς μας προγόνους.
Η ανάγκη για σύνδεση ως πιθανή εξήγηση
Τι μπορεί να κερδίζει ένα πρωτεύον από μια σύντομη επαφή με ένα άσχετο είδος; Ο Γκρούτερ εκτιμά ότι μία πιθανή εξήγηση είναι η ανάγκη για κοινωνική επαφή. Όπως η μοναξιά μπορεί να ωθεί τον άνθρωπο στην αναζήτηση συντροφικότητας, έτσι και άλλα πρωτεύοντα μπορεί να αναζητούν στιγμές οικειότητας μέσω της περιποίησης ή της σωματικής επαφής με ένα άλλο ζώο.
Έτσι, η φροντίδα ενός ζώου μπορεί να μην ξεκίνησε ως συνειδητή επιλογή ενός «κατοικίδιου», αλλά ως μια πολύ απλούστερη συμπεριφορά: ένα ζώο αναζητά επαφή, παίζει ή περιποιείται ένα άλλο ζώο που βρίσκεται κοντά του. Σε διαφορετικές εξελικτικές διαδρομές, τέτοιες συμπεριφορές μπορεί να αποκτήσουν διαφορετική σημασία.
Οι ερευνητές επισημαίνουν, πάντως, ότι υπάρχει μεγάλη απόσταση ανάμεσα σε αυτές τις συμπεριφορές και στη σχέση που έχει ο άνθρωπος με έναν σκύλο ή μια γάτα. Τα μη ανθρώπινα πρωτεύοντα δεν φαίνεται να διαθέτουν ένα πραγματικό αντίστοιχο της ανθρώπινης έννοιας του κατοικιδίου.
Η αξία της μελέτης βρίσκεται περισσότερο στην αναζήτηση των «συστατικών» που θα μπορούσαν κάποτε να οδηγήσουν στην εξέλιξη αυτής της ανθρώπινης συνήθειας. Η φροντίδα, το παιχνίδι, η περιποίηση, η υιοθεσία και η ανάγκη για κοινωνική επαφή φαίνεται ότι δεν είναι αποκλειστικά ανθρώπινες συμπεριφορές. Ίσως από αυτούς τους κοινούς εξελικτικούς μηχανισμούς να ξεκίνησε, πολύ πριν από την ιστορία και την αρχαιολογία, η μακρά σχέση ανθρώπων και κατοικίδιων.
* Photo by Suong Nguyen on Unsplash