Η πολύωρη παραμονή στον καναπέ μπροστά στην τηλεόραση κατά τη μέση ηλικία ενδέχεται να αφήνει ένα αποτύπωμα που γίνεται ορατό στον εγκέφαλο δεκαετίες αργότερα. Νέα μακροχρόνια έρευνα συνδέει τη συχνή τηλεθέαση με δομικές εγκεφαλικές μεταβολές, οι οποίες έχουν συσχετιστεί με τη γνωστική έκπτωση και τη νόσο Αλτσχάιμερ.
Το εύρημα αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή οι επιστήμονες δεν εντόπισαν αντίστοιχη επιβάρυνση σε όλες τις μορφές καθιστικής ζωής. Ο χρόνος που περνούσαν οι συμμετέχοντες καθισμένοι στην εργασία τους εμφάνισε διαφορετική, σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και ευνοϊκότερη, σχέση με ορισμένους δείκτες της εγκεφαλικής υγείας.
Η διαφοροποίηση αυτή στρέφει την προσοχή όχι μόνο στο πόσες ώρες παραμένει κάποιος καθιστός, αλλά και στο τι ακριβώς κάνει κατά τη διάρκειά τους. Μια εργασία που απαιτεί σκέψη, λήψη αποφάσεων και επεξεργασία πληροφοριών ενδέχεται να επιδρά διαφορετικά από την πολύωρη, παθητική κατανάλωση τηλεοπτικού περιεχομένου.
Στην έρευνα συμμετείχαν 1.712 ενήλικες χωρίς άνοια, με μέση ηλικία περίπου τα 53 έτη όταν καταγράφηκαν οι καθημερινές τους συνήθειες. Οι συμμετέχοντες ανέφεραν πόσο συχνά παρακολουθούσαν τηλεόραση στον ελεύθερο χρόνο τους, ενώ παράλληλα υπολογίστηκε ο χρόνος που περνούσαν καθισμένοι κατά την εργασία τους.
Περισσότερες από δύο δεκαετίες αργότερα υποβλήθηκαν σε μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου, ώστε να εξεταστεί η δομή διαφορετικών περιοχών και να αναζητηθούν ενδείξεις που έχουν συνδεθεί με τη γήρανση και τη γνωστική έκπτωση.
Μεταξύ των ευρημάτων που εξετάστηκαν ήταν οι υπερεντάσεις της λευκής ουσίας (white matter hyperintensities), δηλαδή αλλοιώσεις που εμφανίζονται στις μαγνητικές τομογραφίες και έχουν συνδεθεί με βλάβες στα μικρά αιμοφόρα αγγεία του εγκεφάλου.
Τα ευρήματα 20 χρόνια μετά και η διαφορά με την εργασία
Οι άνθρωποι που στη μέση ηλικία παρακολουθούσαν τηλεόραση «πολύ συχνά» παρουσίασαν αργότερα μεγαλύτερο όγκο αλλοιώσεων στη λευκή ουσία. Παράλληλα, εμφάνισαν μικρότερο όγκο σε τμήματα του μετωπιαίου και του ινιακού λοβού, καθώς και σε εγκεφαλικές περιοχές που θεωρούνται ιδιαίτερα ευάλωτες στις πρώιμες μεταβολές που συνδέονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ.
Η σχέση αυτή παρέμεινε σταθερή ακόμη και όταν συνυπολογίστηκαν άλλες παράμετροι, όπως η σωματική δραστηριότητα, το κάπνισμα, η κατανάλωση αλκοόλ, ο διαβήτης και ο δείκτης μάζας σώματος. Το εύρημα συμπληρώνει προηγούμενες ενδείξεις ότι η υπερβολική τηλεθέαση και η παρατεταμένη ακινησία συνδέονται με αυξημένους καρδιαγγειακούς κινδύνους και μεγαλύτερη πιθανότητα θρόμβωσης.
Αντίθετα, η καθιστική εργασία δεν εμφάνισε τις ίδιες αρνητικές συσχετίσεις. Ο περισσότερος καθιστικός χρόνος στην εργασία συνδέθηκε με χαμηλότερο όγκο υπερεντάσεων της λευκής ουσίας και μεγαλύτερο όγκο σε περιοχές του μετωπιαίου, του ινιακού και του βρεγματικού φλοιού.
Αυτό το φαινομενικό παράδοξο δείχνει ότι η συζήτηση για την καθιστική ζωή μετατοπίζεται από το απλό «πόσες ώρες καθόμαστε» στο πώς χρησιμοποιούμε αυτές τις ώρες. Φυσικά, η σωματική αδράνεια στην εργασία εξακολουθεί να αποτελεί ξεχωριστό παράγοντα κινδύνου για σειρά άλλων προβλημάτων υγείας.
Η ανάλυση ανέδειξε επίσης ότι, όταν τα δεδομένα εξετάστηκαν χωριστά ανά φύλο, οι περισσότερες συσχετίσεις ανάμεσα στην τηλεθέαση, την καθιστική εργασία και τη δομή του εγκεφάλου καταγράφηκαν κυρίως στους άνδρες. Η απουσία σαφούς ερμηνείας για αυτή τη διαφοροποίηση καθιστά αναγκαία την επιβεβαίωσή της από περαιτέρω έρευνες.
Περιορισμοί της μελέτης και το ζήτημα του «παθητικού χρόνου»
Τα αποτελέσματα προέρχονται από μελέτη παρατήρησης και συνεπώς αναδεικνύουν συσχετίσεις, χωρίς να αποδεικνύουν άμεση σχέση αιτίας και αποτελέσματος. Παράλληλα, οι συνήθειες βασίστηκαν σε αυτοαναφορές των συμμετεχόντων, ενώ δεν υπήρχαν μαγνητικές τομογραφίες από τη μέση ηλικία τους για να παρακολουθηθεί η ακριβής εξέλιξη των αλλοιώσεων. Δεν αποκλείεται επίσης το ενδεχόμενο η αυξημένη τηλεθέαση να ήταν αποτέλεσμα ήδη υπαρκτών, μη ανιχνεύσιμων μεταβολών στην υγεία.
Το επιστημονικά ασφαλέστερο συμπέρασμα δεν είναι ότι η τηλεόραση προκαλεί Αλτσχάιμερ, αλλά ότι η συχνή και παθητική τηλεθέαση στη μέση ηλικία συνδέθηκε με λιγότερο ευνοϊκούς δείκτες εγκεφαλικής υγείας.
Τα ευρήματα δεν επιβάλλουν την πλήρη αποχή από την τηλεόραση, αλλά υπογραμμίζουν τι χάνεται όταν αυξάνεται ο χρόνος μπροστά στην οθόνη. Η πολύωρη τηλεθέαση εκτοπίζει τη σωματική άσκηση, τις κοινωνικές επαφές, το διάβασμα και τις δημιουργικές δραστηριότητες.
Αν και η σύνδεση παρέμεινε ακόμη και όταν συνυπολογίστηκε η άσκηση, η συχνή εναλλαγή της παθητικής τηλεθέασης με κίνηση, κοινωνικότητα και πνευματικές ασχολίες περιορίζει τον αδρανή χρόνο. Το ουσιαστικό ερώτημα για όσους περνούν ώρες στον καναπέ είναι αν η τηλεόραση στερεί χρόνο από την επικοινωνία, τη μάθηση και την ενεργή χρήση του μυαλού.