Η προσπάθεια υιοθέτησης μιας ισορροπημένης διατροφής μπορεί ενίοτε να ξεπεράσει τα φυσιολογικά όρια. Όταν το φαγητό αποκτά ταμπέλες αυστηρού διαχωρισμού σε «καλό» και «κακό», αποκλείονται ολόκληρες ομάδες τροφίμων και η κοινωνική ζωή πλήττεται από το άγχος, τότε αναδύεται το φαινόμενο της ορθορεξίας (Orthorexia nervosa).
Σύμφωνα με την καθηγήτρια Παθολογίας-Ενδοκρινολογίας του ΕΚΠΑ, Βάια Λαμπαδιάρη, η κατάσταση αυτή χαρακτηρίζεται από ανελαστική προσκόλληση στην κατανάλωση "καθαρών" τροφών, επιφέροντας αρνητικές συνέπειες στην ψυχική και σωματική ευεξία, καθώς και σημαντικό περιορισμό της καθημερινότητας.
Η διαφορά έγκειται στον ζωτικό χώρο που καταλαμβάνει η διατροφή στη σκέψη και το πρόγραμμα ενός ανθρώπου. Ο ψυχαναγκασμός, η πολύωρη ενασχόληση με την προετοιμασία, η άρνηση κατανάλωσης γευμάτων από τρίτους και η επακόλουθη κοινωνική απομόνωση συνθέτουν το προφίλ του ατόμου.
Η ονομασία επινοήθηκε το 1997 από τον Αμερικανό ιατρό Steven Bratman από τις λέξεις «ορθός» και «όρεξη». Παρά την έντονη επιστημονική κινητικότητα, η διαταραχή δεν αναγνωρίζεται επίσημα ως αυτοτελής οντότητα στα διεθνή εγχειρίδια DSM-5-TR και ICD-11. Εντούτοις, σχετικό κείμενο συναίνεσης 47 ειδικών το 2022 πρότεινε την υπαγωγή της στις διαταραχές πρόσληψης τροφής, λόγω των κοινών τους γνωρισμάτων.
Η καθημερινότητα στο «μικροσκόπιο» των αυστηρών κανόνων
Την πρακτική διάσταση του φαινομένου αναλύει ο καθηγητής Ψυχιατρικής του ΕΚΠΑ και επικεφαλής της αντίστοιχης Μονάδας στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο, Φραγκίσκος Γονιδάκης. Όπως επισημαίνει, υπάρχουν περιπτώσεις όπου η αγορά τροφίμων σε σούπερ μάρκετ ή στο διαδίκτυο και το μαγείρεμα μετατρέπονται σε διαδικασίες διαρκείας που απορροφούν ατελείωτες ώρες, διαταράσσοντας την εργασία και τις διαπροσωπικές σχέσεις.
Χαρακτηριστική συνέπεια αποτελεί η αποφυγή εστιατορίων και εξόδων με φίλους. Ο πάσχων θεωρεί ότι οι γύρω του καταναλώνουν «σκουπίδια» και αδυνατούν να ελέγξουν τι τρώνε, γεγονός που καθιστά αδύνατη τη συνύπαρξη σε χώρους εστίασης. Οι εν λόγω συμπεριφορές προκαλούν τριβές στις στενότερες προσωπικές σχέσεις, ενώ η έλλειψη ποικιλίας οδηγεί συχνά σε διατροφικές ελλείψεις και απώλεια βάρους. Παράλληλα, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενισχύουν το φαινόμενο, προβάλλοντας διαρκώς το lifestyle του «καθαρού» φαγητού, επηρεάζοντας κυρίως τους νέους.
Η διαφοροποίηση από την ανορεξία
Σε αντίθεση με την ψυχογενή ανορεξία, όπου το κεντρικό ζητούμενο είναι η εικόνα και το βάρος του σώματος, στην ορθορεξία το επίκεντρο εντοπίζεται αποκλειστικά στην ποιότητα και την καθαρότητα της τροφής. Ωστόσο, η ομοιότητα έγκειται στο γεγονός ότι και οι δύο καταστάσεις μπορούν να οδηγήσουν σε σοβαρά προβλήματα υγείας, ακολουθώντας διαφορετική αφετηρία.
Ένα από τα δυσκολότερα σημεία διαχείρισης είναι ότι στα αρχικά στάδια η συμπεριφορά εκλαμβάνεται ως θετικό δείγμα υγείας, αφού συνδέεται με την πρόληψη. Το ίδιο το άτομο θεωρεί πως απλώς προστατεύει τον οργανισμό του από τα «δηλητήρια» και σχεδόν ποτέ δεν ζητά μόνο του βοήθεια.
Συνήθως, οι συγγενείς είναι εκείνοι που απευθύνονται στις δομές ψυχικής υγείας, βλέποντας τους οικείους τους να απομονώνονται.
Η έρευνα συνδέει πλέον την ορθορεξία με τον πρωταθλητισμό, την καταναγκαστική άσκηση και την τελειοθηρία, υπογραμμίζοντας ότι η διαχωριστική γραμμή από μια απλή προσεκτική διατροφή βρίσκεται στο σημείο όπου οι κανόνες προκαλούν δυσβάστακτο άγχος.