Νέα επιστημονικά δεδομένα ανατρέπουν την παραδοσιακή αντίληψη ότι οι θεωρίες συνωμοσίας προσελκύουν κυρίως άτομα με περιορισμένη κριτική σκέψη. Αντίθετα, έρευνα δείχνει ότι σε ορισμένες περιπτώσεις, η τάση προς τέτοιες πεποιθήσεις συνδέεται με έναν συγκεκριμένο τρόπο σκέψης που χαρακτηρίζεται από έντονη αναζήτηση προτύπων και λογικής συνοχής.
Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Cognitive Processing και πραγματοποιήθηκε από ερευνητές στο Πανεπιστήμιο Flinders και στο Πανεπιστήμιο της Αδελαΐδας, εστιάζει στην έννοια του «συστηματοποιητικού τρόπου σκέψης» (systemizing). Πρόκειται για μια γνωστική τάση που οδηγεί τα άτομα να εντοπίζουν μοτίβα, να αναζητούν αιτιότητες και να οργανώνουν τον κόσμο μέσα από κανόνες και δομές.
Σύμφωνα με τα ευρήματα, άτομα με υψηλά επίπεδα αυτής της τάσης εμφανίζουν αυξημένη πιθανότητα να υιοθετήσουν θεωρίες συνωμοσίας σε ορισμένα γνωστικά προφίλ. Το εύρημα αυτό ισχύει τόσο για τον γενικό πληθυσμό, όσο και για άτομα με διαταραχή αυτιστικού φάσματος, υποδεικνύοντας ότι ο καθοριστικός παράγοντας δεν είναι η διάγνωση αυτή καθαυτή, αλλά ο τρόπος επεξεργασίας της πληροφορίας.
Η ερμηνεία που προτείνουν οι ερευνητές βασίζεται στη λεγόμενη «υπόθεση της υπερ-συστηματοποίησης». Σύμφωνα με αυτή, η έντονη ανάγκη για τάξη και κατανόηση μπορεί να οδηγεί ορισμένα άτομα στο να βρίσκουν ιδιαίτερα ελκυστικές τις θεωρίες συνωμοσίας, καθώς αυτές προσφέρουν απλές, συνεκτικές και «κλειστές» εξηγήσεις για σύνθετα ή χαοτικά γεγονότα.
Η έρευνα βασίστηκε σε δύο επιμέρους μελέτες. Στην πρώτη, με τη συμμετοχή εκατοντάδων ενηλίκων από Ηνωμένες Πολιτείες, Ηνωμένο Βασίλειο και Ευρώπη, οι συμμετέχοντες αξιολογήθηκαν ως προς την ικανότητα επιστημονικής σκέψης, την τάση αναζήτησης μοτίβων και την προδιάθεση προς συνωμοσιολογικές πεποιθήσεις. Τα αποτελέσματα ανέδειξαν διαφορετικά γνωστικά «μονοπάτια» που οδηγούν σε παρόμοια επίπεδα αποδοχής θεωριών συνωμοσίας.
Εντυπωσιακό είναι ότι μία από τις ομάδες που εμφάνισε υψηλή τάση συστηματοποίησης, είχε ταυτόχρονα καλές επιδόσεις σε τεστ επιστημονικής σκέψης. Αυτό υποδηλώνει ότι η υιοθέτηση συνωμοσιολογικών αφηγήσεων δεν οφείλεται απαραίτητα σε έλλειψη λογικής ή γνώσης, αλλά μπορεί να συνδέεται με τον τρόπο που ο εγκέφαλος οργανώνει και «ερμηνεύει» την πραγματικότητα.
Στη δεύτερη μελέτη, με συμμετέχοντες που είχαν διαγνωστεί με διαταραχή αυτιστικού φάσματος, διαπιστώθηκε ότι η ένταση της αναζήτησης μοτίβων ενισχύει σημαντικά τη σύνδεση μεταξύ αυτιστικών χαρακτηριστικών και συνωμοσιολογικών πεποιθήσεων. Όταν η τάση αυτή είναι χαμηλή, η διάγνωση από μόνη της δεν φαίνεται να επηρεάζει ιδιαίτερα την πιθανότητα υιοθέτησης τέτοιων αντιλήψεων.
Παράλληλα, ένα ακόμη κρίσιμο εύρημα αφορά τη δυσκολία αναθεώρησης πεποιθήσεων. Άτομα που επιμένουν σε αρχικές ερμηνείες, ακόμη και όταν προκύπτουν νέα δεδομένα που τις αντικρούουν, εμφανίζουν αυξημένη τάση προς θεωρίες συνωμοσίας.
Η συνύπαρξη γνωστικής ακαμψίας και έντονης αναζήτησης μοτίβων φαίνεται να καθιστά αυτές τις πεποιθήσεις ιδιαίτερα ανθεκτικές.
Τα παραπάνω ευρήματα έχουν σημαντικές επιπτώσεις για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι θεωρίες συνωμοσίας. Οι παραδοσιακές προσεγγίσεις, που βασίζονται αποκλειστικά στην παροχή λογικών επιχειρημάτων και αποδεικτικών στοιχείων, ενδέχεται να μην επαρκούν για ένα μέρος του πληθυσμού. Όπως επισημαίνεται, η ανάγκη για δομή, νόημα και ερμηνεία μπορεί να είναι εξίσου καθοριστική με το ίδιο το περιεχόμενο μιας πεποίθησης.
Συνολικά, η μελέτη υποδεικνύει ότι οι θεωρίες συνωμοσίας δεν αποτελούν απλώς αποτέλεσμα παραπληροφόρησης ή γνωστικών λαθών. Σε πολλές περιπτώσεις, λειτουργούν ως «απάντηση» σε βαθύτερες γνωστικές και ψυχολογικές ανάγκες, μια διάσταση που ίσως εξηγεί γιατί παραμένουν τόσο διαδεδομένες και δύσκολα ανατρέψιμες.