Ξεπερνά τα 3 δισ. ευρώ η «τρύπα» στην υλοποίηση του σχεδίου «Ηρακλής», που έσωσε τις τράπεζες από τα κόκκινα δάνεια μέσω τιτλοποιήσεων με κρατικές εγγυήσεις, όπως προκύπτει από τα ευρήματα της νέας έκθεσης του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ) για την εποπτεία των μικρών (μη συστημικών) τραπεζών.
Το Ταμείο τονίζει σοβαρές αρρυθμίες στην υλοποίηση του σχεδίου. Οι μεγάλες καθυστερήσεις στις διευθετήσεις και ανακτήσεις μη εξυπηρετούμενων δανείων (NPLs) είχαν ως αποτέλεσμα, ως τα τέλη του πρώτου εξαμήνου 2025, να έχει μειωθεί το απόθεμα κρατικών εγγυήσεων μόνο κατά 4,2 δισ. ευρώ, ενώ το σχέδιο προέβλεπε μείωση κατά 7,3 δισ. ευρώ.
Όπως επισημαίνει χαρακτηριστικά η έκθεση του Ταμείου, «η επίλυση των μεταβιβασθέντων NPLs από τις εταιρείες διαχείρισης πιστώσεων είναι πιο αργή από ό,τι είχε αρχικά σχεδιαστεί». Μέχρι το δεύτερο τρίμηνο του 2025, το συνολικό ανεξόφλητο εγγυημένο ποσό διαμορφωνόταν στα 16,2 δισ. ευρώ. Αυτό αντιπροσωπεύει μια μείωση της τάξης του 21% έως τώρα, η οποία, όπως τονίζει το ΔΝΤ, «αν και ευπρόσδεκτη, είναι σημαντικά μικρότερη από το προβλεπόμενο 36% κατά την έναρξη».
Σύμφωνα με την έκθεση, «δύο κύριοι παράγοντες που συμβάλλουν σε αυτό είναι (i) η αργή δικαστική διαδικασία και (ii) μια υποεκτίμηση (σ.σ.: από τους servicers) του κόστους που σχετίζεται με την ανάκτηση».
Το «βαρίδι» έχει μείνει στην οικονομία
Το ΔΝΤ αναγνωρίζει τη σημαντική πρόοδο που επιτεύχθηκε μέσω του σχήματος HAPS, σημειώνοντας πως «το απόθεμα των NPLs μειώθηκε κατά 84% από το υψηλό σημείο των 107 δισ. ευρώ το πρώτο τρίμηνο του 2016 στα 6 δισ. ευρώ στα τέλη του δεύτερου τριμήνου του 2025».
Ωστόσο, κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για τη μεταφορά του βάρους εκτός τραπεζών: «Αν και ο Ηρακλής έχει απομακρύνει μεγάλους όγκους NPLs από τους ισολογισμούς των τραπεζών, αυτά τα NPLs παραμένουν στην οικονομία, υπό τη διαχείριση των Εταιρειών Διαχείρισης».
Μάλιστα, η έκθεση προειδοποιεί ανοιχτά για τους συστημικούς κινδύνους που συντηρούνται: «Ενώ τα NPLs που πωλήθηκαν στα οχήματα του HAPS είναι πλέον εκτός των ισολογισμών των τραπεζών, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι μπορούν να αποτελέσουν κίνδυνο για την οικονομική ανάπτυξη και συνεχίζουν να παρουσιάζουν κίνδυνο για το Δημόσιο», λόγω της ενδεχόμενης κατάπτωσης κρατικών εγγυήσεων.
Πέρα από την κληρονομιά του παρελθόντος, το ΔΝΤ εντοπίζει και νέες αρνητικές τάσεις, επισημαίνοντας ότι «είναι επίσης άξιο σημείωσης ότι τα νέα NPLs αυξήθηκαν το πρώτο εξάμηνο του 2025». Όπως σημειώνει, «αν και αυτή η αύξηση προήλθε από μια χαμηλή βάση με βάση τα πρόσφατα ιστορικά δεδομένα, λαμβάνει χώρα με φόντο συντηρητικά πρότυπα δανεισμού και μια οικονομία που δείχνει λογική ανάπτυξη».
Παράλληλα, τα προβλήματα δεν έχουν εξαλειφθεί πλήρως από το τραπεζικό σύστημα, καθώς σημαντικές αδυναμίες εντοπίζονται στις μικρότερες τράπεζες. Σύμφωνα με το ΔΝΤ, «τρία Λιγότερο Σημαντικά Ιδρύματα (LSIs) παραμένουν με κληροδοτημένα NPLs και υψηλούς δείκτες NPLs στην περιοχή του 20% έως 40%». Τέλος, παρατηρείται ότι «σημειώθηκε επίσης μια μικρή άνοδος στο απόθεμα NPLs στα LSIs (σ.σ.:μικρές τράπεζες) κατά το πρώτο εξάμηνο του 2025».
Τι λέει η έκθεση για το σχέδιο «Ηρακλής» (HAPS)
Το ΔΝΤ κάνει εκτενή αναφορά στο σχέδιο «Ηρακλής» σε ειδικό παράρτημα της έκθεσής του:
- Τα HAPS είναι κρατικά υποστηριζόμενα σχήματα τιτλοποίησης. Στο πλαίσιο του HAPS, έχουν συσταθεί μέχρι σήμερα 19 Εταιρείες Ειδικού Σκοπού (SPVs) από το 2019: HAPS I (2019-20) και HAPS II (2022-23) για τα τέσσερα Συστημικά Ιδρύματα (SIs), και HAPS III (2024-25) για τα Λιγότερο Σημαντικά Ιδρύματα (LSIs). Σκοπός τους ήταν να αφαιρέσουν από τους ισολογισμούς των τραπεζών τα NPLs, από την περίοδο πριν και κατά τη διάρκεια των ετών της κρίσης. Ως αποτέλεσμα, οι ισολογισμοί των συμμετεχουσών τραπεζών είναι πιο καθαροί και, χωρίς τη σημαντική ενέργεια που απαιτείται για την αντιμετώπιση των παλαιών NPLs, είναι καλύτερα προετοιμασμένες να επικεντρωθούν στην εξυπηρέτηση της οικονομίας και των τρεχόντων πελατών τους. Το HAPS επέτρεψε μια ουσιαστική μείωση των NPLs στην Ελλάδα από 81 δισ. ευρώ, δηλαδή ποσοστό 40,6% το δεύτερο τρίμηνο του 2019, σε μόλις 6 δισ. ευρώ, δηλαδή ποσοστό 3,0% το τέταρτο τρίμηνο του 2024.
- Αν και το HAPS έχει αφαιρέσει μεγάλους όγκους NPLs από τους ισολογισμούς των τραπεζών, αυτά τα NPLs παραμένουν στην οικονομία, υπό τη διαχείριση των Εταιρειών Διαχείρισης Πιστώσεων. Βάσει της ελληνικής νομοθεσίας, οι εταιρείες διαχείρισης πιστώσεων είναι αποκλειστικά υπεύθυνες για τη διαχείριση των μεταβιβασθέντων NPLs. Κάθε SPV εξέδωσε τρεις σειρές ομολόγων (tranches) για τη χρηματοδότηση της απόκτησης των δανείων: υψηλής εξοφλητικής προτεραιότητας (senior), μεσαίας (mezzanine) και χαμηλής (junior), με τη δομή να διασφαλίζει ότι τα ομόλογα υψηλής εξοφλητικής προτεραιότητας έχουν ελάχιστη αξιολόγηση BB+. Στο πλαίσιο του HAPS, η μεταβιβάζουσα τράπεζα αγοράζει το σύνολο των ομολόγων υψηλής εξοφλητικής προτεραιότητας, τα οποία αναμένεται να διακρατηθούν μέχρι τη λήξη τους. Η μεταβιβάζουσα τράπεζα υποχρεούται επίσης να διακρατήσει το 5% των ομολόγων μεσαίας και χαμηλής εξοφλητικής προτεραιότητας, προκειμένου να συμμορφωθεί με την απαίτηση διακράτησης κινδύνου βάσει του Κανονισμού Τιτλοποιήσεων 2017/2402. Τα υπόλοιπα ομόλογα μεσαίας και χαμηλής εξοφλητικής προτεραιότητας αγοράζονται κυρίως από τρίτους επενδυτές, κυρίως από το εξωτερικό.
- Τα ομόλογα υψηλής εξοφλητικής προτεραιότητας (senior) επωφελούνται από κρατική εγγύηση και αυτό επιτρέπει μηδενικό συντελεστή στάθμισης κινδύνου για τη μεταβιβάζουσα τράπεζα που τα κατέχει. Η εγγύηση ενεργοποιείται μόνο εάν το SPV αποτύχει να πληρώσει τους τόκους όταν αυτοί καταστούν ληξιπρόθεσμοι ή το κεφάλαιο κατά την τελική ημερομηνία λήξης. Στην πραγματικότητα, ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό είναι ότι, βάσει του νόμου για το HAPS, δεν υπάρχει συμβατικό χρονοδιάγραμμα αποπληρωμής για το χρέος υψηλής εξοφλητικής προτεραιότητας. Η μόνη συμβατική αποπληρωμή κεφαλαίου είναι η τελική ημερομηνία λήξης κάθε ομολόγου senior, η οποία με τη σειρά της είναι η τελική ημερομηνία λήξης του δανείου με τη μεγαλύτερη διάρκεια στο υποκείμενο χαρτοφυλάκιο (συνήθως στεγαστικό δάνειο). Από τις 19 συναλλαγές, η τελική λήξη ποικίλλει μεταξύ 24 και 56 ετών, με βάση τα στοιχεία του δεύτερου τριμήνου του 2025. Συνεπώς, τα ομόλογα υψηλής εξοφλητικής προτεραιότητας ενδέχεται να υφίστανται για δεκαετίες, αν και στην πράξη το κεφάλαιο αποπληρώνεται σύμφωνα με τις αποπληρωμές του υποκείμενου χαρτοφυλακίου.
- Η επίλυση των μεταβιβασθέντων NPLs από τις εταιρείες διαχείρισης πιστώσεων είναι πιο αργή από ό,τι είχε αρχικά σχεδιαστεί. Έως το δεύτερο τρίμηνο του 2025, το συνολικό ανεξόφλητο εγγυημένο ποσό ανερχόταν σε 16,2 δισ. ευρώ. Αυτό αντιπροσωπεύει μια μείωση της τάξης των 4,2 δισ. ευρώ (ή 21%) κατά τη διάρκεια ζωής των δομών, η οποία, αν και ευπρόσδεκτη, είναι σημαντικά μικρότερη από το προβλεπόμενο 36% κατά την έναρξη. Δύο κύριοι παράγοντες που συμβάλλουν σε αυτό είναι (i) η αργή δικαστική διαδικασία και (ii) μια υποεκτίμηση του κόστους που σχετίζεται με την ανάκτηση. Ενώ τα NPLs που πωλήθηκαν στα οχήματα του HAPS βρίσκονται πλέον εκτός των τραπεζικών ισολογισμών, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι μπορούν να αποτελέσουν κίνδυνο για την οικονομική ανάπτυξη και συνεχίζουν να αποτελούν κίνδυνο για το δημόσιο.