Εξηγήσεις στην Επιτροπή Ανταγωνισμού για τα χαμηλά επιτόκια καταθέσεων έδωσαν οι τράπεζες, στο πλαίσιο της ειδικής σχετικής έρευνας. Μεταξύ άλλων, ένα από τα σημαντικότερα επιχειρήματα που παρουσιάζουν είναι ότι δεν πληρώνουν υψηλά επιτόκια για τις καταθέσεις, επειδή απλώς... δεν τις χρειάζονται για να χρηματοδοτήσουν δάνεια.
Μέσα από τα υπομνήματα που κατέθεσαν τόσο οι συστημικές όσο και οι μη συστημικές τράπεζες, αναδεικνύεται μια πολυπαραγοντική στρατηγική τιμολόγησης, η οποία απέχει παρασάγγας από τις συνθήκες που επικρατούσαν την περίοδο 2005-2008. Η περιορισμένη μετακύλιση (pass-through) των αυξήσεων της ΕΚΤ στα καταθετικά επιτόκια, σύμφωνα με τα πιστωτικά ιδρύματα, εδράζεται σε τέσσερις βασικούς πυλώνες: την υπερβάλλουσα ρευστότητα, το αυξημένο κόστος των εποπτικών κεφαλαίων (MREL), τη διάρθρωση της εγχώριας αποταμιευτικής βάσης και την κληρονομιά των μη εξυπηρετούμενων ανοιγμάτων (NPLs).
Πολλές καταθέσεις, λίγα δάνεια...
Ο πυρήνας της τραπεζικής επιχειρηματολογίας περιστρέφεται στον δείκτη δανείων προς καταθέσεις (Loan-to-Deposit ratio - L/D). Σε αντίθεση με την προ κρίσης περίοδο, όπου ο δείκτης ξεπερνούσε το 100% (φθάνοντας και στο 133% το 2015, σε συνθήκες φυγής καταθέσεων), πιέζοντας τις τράπεζες να προσφέρουν υψηλές αποδόσεις για να αντλήσουν ρευστότητα, σήμερα η εικόνα έχει αντιστραφεί.
Οι εισροές καταθέσεων άνω των 60-70 δισ. ευρώ από το 2018, σε συνδυασμό με τα προγράμματα ποσοτικής χαλάρωσης και τις στοχευμένες πράξεις της ΕΚΤ (TLTROs), έχουν δημιουργήσει ένα τεράστιο «μαξιλάρι» ρευστότητας. Σήμερα, ο δείκτης L/D στην Ελλάδα κινείται πέριξ του 60%, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος παραμένει άνω του 100%. Ορθολογικά δρώντας, τα εγχώρια ιδρύματα λένε ότι δεν έχουν κανένα κίνητρο να αγοράσουν «ακριβή» ρευστότητα μέσω προθεσμιακών καταθέσεων, την ώρα που η πιστωτική ζήτηση, αν και ανακάμπτει, παραμένει συγκρατημένη.
Το «ακριβό» χρήμα των MREL
Μια κρίσιμη παράμετρος που λειτουργεί σαν βαρίδι για τις αποδόσεις των καταθετών είναι η υποχρεωτική συμμόρφωση με τις ευρωπαϊκές εποπτικές απαιτήσεις εξυγίανσης. Οι ελληνικές τράπεζες υποχρεούνται να «χτίσουν» κεφαλαιακά αποθέματα μέσω της έκδοσης ομολόγων MREL (Ελάχιστη Απαίτηση Ιδίων Κεφαλαίων και Επιλέξιμων Υποχρεώσεων).
Όπως επισημαίνεται, επειδή μέχρι πρότινος η χώρα (και κατ' επέκταση οι τράπεζες) στερούνταν επενδυτικής βαθμίδας, το κόστος άντλησης αυτών των κεφαλαίων από τις αγορές ήταν δυσανάλογα υψηλό. Ακόμη και σήμερα, τα spreads των ελληνικών εκδόσεων παραμένουν υψηλότερα από τα αντίστοιχα των τραπεζών του ευρωπαϊκού πυρήνα, λόγω και της υψηλότερης στάθμισης κινδύνου του ενεργητικού (Risk Weight Density). Το αυξημένο αυτό κόστος χρηματοδότησης (χονδρικής) επιδοτείται εμμέσως μέσω της διατήρησης χαμηλών επιτοκίων στην καταθετική βάση (λιανική).
Τα δομικά χαρακτηριστικά των καταθέσεων
Οι τράπεζες αποδίδουν τη στασιμότητα των επιτοκίων και στα δομικά χαρακτηριστικά των εγχώριων καταθέσεων, τα οποία διαφέρουν ριζικά από την υπόλοιπη Ευρώπη. Ο Έλληνας καταθέτης χρησιμοποιεί τους λογαριασμούς κυρίως για συναλλακτικούς σκοπούς (όψεως/ταμιευτηρίου) και όχι ως αποταμιευτικά-επενδυτικά εργαλεία.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτουν οι τράπεζες, η ελληνική αγορά χαρακτηρίζεται από ακραίο κατακερματισμό και σημαντικές αποκλίσεις σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη.
Ενδεικτικό είναι πως οι εγχώριες τράπεζες αντλούν το 57% της ρευστότητάς τους από τα νοικοκυριά, ποσοστό σχεδόν διπλάσιο από το αντίστοιχο ευρωπαϊκό που ανέρχεται σε 30,4%. Η αδύναμη αποταμιευτική ικανότητα αποτυπώνεται έντονα και στα μέσα υπόλοιπα: η μέση κατάθεση ενός ιδιώτη στην Ελλάδα δεν ξεπερνά τα 5.000 ευρώ (έναντι 19.000 ευρώ στην Ευρώπη), ενώ η μέση κατάθεση για τις επιχειρήσεις περιορίζεται στα 80.000 ευρώ, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος φτάνει τις 150.000 ευρώ.
Περίπου το 70% των πελατών τηρεί υπόλοιπα μικρότερα των 1.000 ευρώ, ποσά που αθροιστικά αντιπροσωπεύουν μόλις το 1,3% της συνολικής καταθετικής βάσης. Με τα νοικοκυριά να διατηρούν εξαιρετικά χαμηλά μέσα υπόλοιπα διάσπαρτα σε πολλαπλά ιδρύματα, οι τράπεζες υποστηρίζουν ότι δεν υφίσταται ούτε η κρίσιμη μάζα ούτε η πίεση για την προσφορά ανταγωνιστικών επιτοκίων προθεσμίας.
Το διευρυμένο επιτοκιακό περιθώριο
Αναφορικά με τη μεγάλη «ψαλίδα» μεταξύ επιτοκίων χορηγήσεων και καταθέσεων, η οποία το 2023 ξεπέρασε το 5% (διπλάσια του ευρωπαϊκού μέσου όρου), τα πιστωτικά ιδρύματα υποστηρίζουν ότι οφείλεται κυρίως στο μείγμα των χαρτοφυλακίων τους.
Στην Ελλάδα, η συντριπτική πλειονότητα των δανείων έχει κυμαινόμενο επιτόκιο (συνδεδεμένο με το Euribor). Κατά τον ανοδικό κύκλο, τα δάνεια ανατιμολογήθηκαν άμεσα προς τα πάνω, εκτινάσσοντας το επιτοκιακό έσοδο, ενώ οι καταθέσεις, λόγω αδράνειας και υπερβάλλουσας ρευστότητας, παρέμειναν καθηλωμένες. Επιπρόσθετα, η κληρονομιά της κρίσης (υψηλά NPLs) διατήρησε ψηλά τα ασφάλιστρα πιστωτικού κινδύνου.
Ωστόσο, οι τράπεζες προεξοφλούν ότι στον τρέχοντα πτωτικό κύκλο νομισματικής πολιτικής, η τάση θα αντιστραφεί: τα έσοδα από τα δάνεια θα συμπιεστούν άμεσα, οδηγώντας σε σταδιακή αποκλιμάκωση του επιτοκιακού περιθωρίου και ενδεχόμενη σύγκλιση με τα ευρωπαϊκά δεδομένα.