Το σκηνικό μόνο τυχαίο δεν ήταν. Στο «Σχολείον της Αθήνας - Ειρήνη Παπά», τον χώρο όπου στεγάζεται η Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου και του οποίου η ανοιχτή σκηνή έχει σχεδιαστεί στα πρότυπα του Αρχαίου Θεάτρου της Επιδαύρου, παρουσιάστηκε μια πρωτοβουλία που φιλοδοξεί να αποτελέσει σημείο αναφοράς για τον ελληνικό πολιτισμό. Σε έναν χώρο που λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στην αρχαία θεατρική παράδοση και τη σύγχρονη δημιουργία, ανακοινώθηκε ότι φέτος η Επίδαυρος θα ζήσει μια ιστορική «πρώτη φορά».
Στις 31 Ιουλίου, οι «Τρωάδες» του Ευριπίδη, σε σκηνοθεσία της Ελένης Ευθυμίου και παραγωγή του Εθνικού Θεάτρου, θα γίνουν η πρώτη παράσταση στην ιστορία του Αρχαίου Θεάτρου της Επιδαύρου που σχεδιάστηκε εξαρχής ώστε να είναι καθολικά προσβάσιμη όχι μόνο σε άτομα με κινητικές δυσκολίες, αλλά και σε ανθρώπους με οπτικές και ακουστικές αναπηρίες. Η πρωτοβουλία, που υλοποιείται με την υποστήριξη της Alpha Bank και τη συνεργασία της Liminal, δεν αφορά απλώς την προσθήκη κάποιων υπηρεσιών διευκόλυνσης σε μια θεατρική παράσταση. Πρόκειται για έναν συνολικό επανασχεδιασμό της εμπειρίας του θεατή, με στόχο η πρόσβαση στον πολιτισμό να μην αποτελεί προνόμιο των λίγων, αλλά αυτονόητο δικαίωμα όλων.
Για περισσότερα από 2.300 χρόνια, εκατομμύρια θεατές έχουν παρακολουθήσει παραστάσεις στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου. Ωστόσο, για χιλιάδες ανθρώπους με αισθητηριακές αναπηρίες, η εμπειρία αυτή παρέμενε έως σήμερα γεμάτη προκλήσεις. Με τις «Τρωάδες», αυτό επιχειρείται να αλλάξει για πρώτη φορά με οργανωμένο και ολοκληρωμένο τρόπο. Η ίδια η παράσταση αποτελεί από μόνη της μια διαφορετική καλλιτεχνική πρόταση. Στη σκηνή θα βρεθεί μικτός θίασος ηθοποιών με και χωρίς αναπηρία, ενσωματώνοντας τη συμπερίληψη όχι ως συμβολική επιλογή, αλλά ως δημιουργική αφετηρία της παραγωγής. Παράλληλα, ολόκληρος ο σχεδιασμός της δράσης βασίστηκε στις αρχές της καθολικής προσβασιμότητας, ώστε κανένα στάδιο της εμπειρίας να μη δημιουργεί αποκλεισμούς.
Η εμπειρία των θεατών δεν θα ξεκινά με την άφιξη στην Επίδαυρο, αλλά ήδη από την Αθήνα. Προβλέπεται οργανωμένη μεταφορά από το κτήριο Τσίλλερ του Εθνικού Θεάτρου προς τον αρχαιολογικό χώρο, ενώ κατά τη διάρκεια της διαδρομής θεατρολόγοι και δραματουργοί θα εισάγουν τους συμμετέχοντες στην ιστορία του αρχαίου θεάτρου, στο έργο του Ευριπίδη και στη σκηνοθετική προσέγγιση της παράστασης.
Πριν ακόμη ξεκινήσει η παράσταση, οι θεατές θα έχουν τη δυνατότητα να γνωρίσουν βιωματικά τη σκηνική αισθητική μέσα από απτική εξοικείωση με τα σκηνικά και τα κοστούμια, να εξερευνήσουν μακέτες του σκηνικού, να χρησιμοποιήσουν πρόγραμμα σε γραφή Braille και να αποκτήσουν μια ολοκληρωμένη εικόνα του χώρου και της παραγωγής.
Κατά την άφιξη στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, εξειδικευμένο προσωπικό θα αναλαμβάνει την υποδοχή και την καθοδήγηση των θεατών, ενώ θα υπάρχουν εναλλακτικοί τρόποι πρόσβασης είτε μέσω ειδικών οχημάτων, είτε μέσω οργανωμένων διαδρομών. Η μέριμνα συνεχίζεται καθ' όλη τη διάρκεια της παράστασης, με διερμηνεία στην ελληνική νοηματική γλώσσα, υπέρτιτλους και ακουστική περιγραφή μέσω ειδικών ακουστικών για τους θεατές με προβλήματα όρασης, ενώ αντίστοιχη υποστήριξη θα παρέχεται και κατά την ασφαλή αποχώρηση και επιστροφή τους στην Αθήνα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο τρόπος με τον οποίο αξιοποιείται η τεχνολογία. Η προσβασιμότητα δεν περιορίζεται μόνο στην ακουστική περιγραφή ή στους υπέρτιτλους, αλλά επεκτείνεται σε πολυαισθητηριακές εφαρμογές, απτικές ξεναγήσεις, τρισδιάστατες αναπαραστάσεις και εκτυπώσεις υψηλής πιστότητας, δημιουργώντας μια εμπειρία σχεδιασμένη εξαρχής ώστε να μπορεί να τη βιώσει κάθε θεατής, ανεξάρτητα από τις ιδιαιτερότητές του.
Η φιλοσοφία αυτή αποτέλεσε και τον κεντρικό άξονα εκδήλωσης, όπου οι εκπρόσωποι της Alpha Bank και του Εθνικού Θεάτρου επέμειναν ότι η προσβασιμότητα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μια πρόσθετη υπηρεσία, αλλά ως βασική αρχή σχεδιασμού κάθε πολιτιστικής δράσης. Η διαφορετική αυτή προσέγγιση αποτυπώθηκε ήδη από την έναρξη της εκδήλωσης. Ο διευθυντής Επικοινωνίας και Εταιρικών Υποθέσεων της Alpha Bank, Γιώργος Τερζής, επέλεξε να ξεκινήσει την ομιλία του με έναν ασυνήθιστο τρόπο: περιγράφοντας τον εαυτό του και τη θέση του μέσα στην αίθουσα. «Μιλάει ο Γιώργος Τερζής. Είμαι μελαχρινός, μέτριου αναστήματος. Φοράω μπλε σκούρο κοστούμι και βρίσκομαι στο βήμα, στα αριστερά της αίθουσας», είπε, εξηγώντας ότι για κάποιους ανθρώπους αυτή η πληροφορία είναι ο μόνος τρόπος να αντιληφθούν τον χώρο και να συμμετέχουν ισότιμα.
Όπως σημείωσε, η συμβολική αυτή εισαγωγή εκφράζει στην πράξη το νόημα της πρωτοβουλίας. «Για κάποιους από εσάς αυτή η πράξη φαίνεται ασήμαντη. Για άλλους, είναι ακριβώς αυτό που τους επιτρέπει να είναι εδώ ισότιμα», ανέφερε, πριν θέσει ένα ερώτημα που, όπως είπε, οι περισσότεροι δεν χρειάστηκε ποτέ να κάνουν στον εαυτό τους: αν θα μπορέσουν να μπουν σε μια θεατρική αίθουσα, αν θα ακούσουν την παράσταση ή αν θα καταλάβουν τι συμβαίνει επάνω στη σκηνή.
«Αυτή η αυτονόητη άνεση είναι ακριβώς αυτό που θέλουμε να γίνει αυτονόητο για όλους», τόνισε, επισημαίνοντας ότι η συγκεκριμένη πρωτοβουλία δεν αποτελεί ακόμη μία πολιτιστική χορηγία, αλλά έναν διαφορετικό τρόπο να αντιλαμβανόμαστε ποιος έχει πραγματικά πρόσβαση στον πολιτισμό.
Ο κ. Τερζής στάθηκε ιδιαίτερα στη συνεργασία της Alpha Bank με το Εθνικό Θέατρο, επισημαίνοντας ότι τα τελευταία τρία χρόνια η προσβασιμότητα δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως κάτι που προστίθεται στο τέλος μιας παραγωγής, αλλά ως στοιχείο που ενσωματώνεται από τον αρχικό σχεδιασμό της. Αναφέρθηκε επίσης στον ρόλο της Liminal, η οποία, όπως είπε, προσέφερε την τεχνογνωσία που μετέτρεψε μια πρόθεση σε μια ολοκληρωμένη εμπειρία για όλους τους θεατές. Ιδιαίτερη αναφορά έκανε και στη συμμετοχή ηθοποιών με αναπηρία στην ίδια την παραγωγή, σημειώνοντας ότι αυτή ίσως αποτελεί την πιο ουσιαστική απάντηση στο γιατί έχει σημασία η συγκεκριμένη πρωτοβουλία. «Ο πολιτισμός δεν δοκιμάζεται όταν απευθύνεται στους πολλούς. Δοκιμάζεται όταν αποφασίζει ότι δεν θα αφήσει κανέναν έξω», ανέφερε χαρακτηριστικά, συνδέοντας το διαχρονικό μήνυμα των «Τρωάδων» με τη σημερινή ανάγκη για ισότιμη συμμετοχή όλων στην πολιτιστική ζωή.
Στην ίδια κατεύθυνση κινήθηκε και η καλλιτεχνική διευθύντρια του Εθνικού Θεάτρου, Αργυρώ Χιώτη, η οποία χαρακτήρισε το εγχείρημα ιστορικό για δύο λόγους: αφενός επειδή η παράσταση σχεδιάστηκε εξαρχής με μικτό θίασο ηθοποιών με και χωρίς αναπηρία και αφετέρου επειδή, για πρώτη φορά, το Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου θα φιλοξενήσει μια παράσταση πλήρως προσβάσιμη σε άτομα με αισθητηριακές αναπηρίες. Όπως επισήμανε, η υλοποίηση ενός τέτοιου εγχειρήματος σε έναν από τους σημαντικότερους και αυστηρά προστατευόμενους αρχαιολογικούς χώρους της χώρας δεν ήταν αυτονόητη. Απαίτησε πολύμηνο σχεδιασμό, συνεργασία πολλών φορέων και εξειδικευμένη τεχνογνωσία, ώστε να διασφαλιστεί ότι η προσβασιμότητα θα ενσωματωθεί χωρίς να αλλοιωθεί ο χαρακτήρας του μνημείου.
«Ίσως το πιο συγκινητικό είναι ότι για πρώτη φορά δεν προσαρμόζονται οι άνθρωποι στον χώρο• προσαρμόζουμε τον χώρο ώστε να υποδεχθεί όλους τους ανθρώπους», σημείωσε, χαρακτηρίζοντας τη συγκεκριμένη παραγωγή μια νέα εμπειρία θέασης και συμμετοχής. Η κ. Χιώτη ευχαρίστησε την Alpha Bank για τη στήριξη της προσπάθειας, καθώς και τη Liminal για την επιστημονική και τεχνική υποστήριξη, ενώ αναγνώρισε τη συμβολή του υπουργείου Πολιτισμού, του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου και των εργαζομένων στον αρχαιολογικό χώρο. Όπως ανέφερε, στόχος είναι αυτή η «πρώτη φορά» να μην αποτελέσει εξαίρεση, αλλά την αρχή μιας νέας αντίληψης για τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται οι πολιτιστικές παραγωγές.
Πέρα όμως από τη συγκεκριμένη παράσταση, η πρωτοβουλία εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική της Alpha Bank για την ισότιμη πρόσβαση στον πολιτισμό. Μέσα από το πρόγραμμα «Πολιτισμός για Όλους», η τράπεζα αναπτύσσει τα τελευταία χρόνια ένα δίκτυο συνεργασιών με κορυφαίους πολιτιστικούς οργανισμούς της χώρας, επιχειρώντας να ενσωματώσει την προσβασιμότητα ήδη από το στάδιο του σχεδιασμού των δράσεων και όχι ως μια συμπληρωματική υπηρεσία.
Στο πλαίσιο αυτό συνεργάζεται με το Εθνικό Θέατρο, την Εθνική Λυρική Σκηνή, τα Μέγαρα Μουσικής Αθήνας και Θεσσαλονίκης, το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, τη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση, καθώς και σημαντικά μουσεία, όπως το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, το Ίδρυμα Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή και το Μουσείο Αλέκος Φασιανός. Η φιλοσοφία του προγράμματος δεν περιορίζεται στη διευκόλυνση της πρόσβασης σε μια παράσταση ή μια έκθεση. Επιδιώκει να μετατρέψει συνολικά την πολιτιστική εμπειρία σε μια εμπειρία ανοιχτή για όλους, αξιοποιώντας σύγχρονες τεχνολογίες και εξειδικευμένες πρακτικές.
Έτσι εκτός από την ακουστική περιγραφή και τους ψηφιακούς υπέρτιτλους, αξιοποιούνται πολυαισθητηριακές εφαρμογές, απτικές ξεναγήσεις, τρισδιάστατες αναπαραστάσεις χώρων και αντικειμένων, εκτυπώσεις υψηλής πιστότητας, ειδικά εκπαιδευτικά προγράμματα και καινοτόμες ψηφιακές εφαρμογές που επιτρέπουν σε άτομα με διαφορετικές ανάγκες να προσεγγίσουν ισότιμα την τέχνη.
Παράλληλα, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται σε δράσεις εξωστρέφειας, που απευθύνονται όχι μόνο σε άτομα με αναπηρία αλλά και σε παιδιά, ηλικιωμένους, ανθρώπους που ζουν με πρώιμη άνοια, καθώς και σε απομακρυσμένες ή ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, αναδεικνύοντας τον πολιτισμό ως εργαλείο κοινωνικής συνοχής και δημιουργικής έκφρασης.
Τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης αποτυπώνουν τόσο την πρόοδο που έχει σημειωθεί όσο και την απόσταση που εξακολουθεί να υπάρχει. Από το 2023 μέχρι σήμερα έχουν υλοποιηθεί 219 δράσεις ισότιμης πρόσβασης, από τις οποίες έχουν ωφεληθεί περισσότεροι από 134.000 άνθρωποι.
Την ίδια στιγμή όμως τα στοιχεία για τη συμμετοχή των ατόμων με αναπηρία στον πολιτισμό καταδεικνύουν ότι οι αποκλεισμοί παραμένουν σημαντικοί. Σύμφωνα με έρευνα του 2022, μόλις το 25% των νέων με αναπηρία συμμετέχει σε πολιτιστικές δραστηριότητες. Ακόμη πιο αποκαλυπτικά είναι τα επιμέρους στοιχεία. Mόνο το 5,4% των ατόμων με σοβαρή αναπηρία είχε επισκεφθεί αρχαιολογικό χώρο ή μουσείο έστω μία φορά μέσα σε ένα δωδεκάμηνο, μόλις το 11,5% είχε παρακολουθήσει κάποια ζωντανή θεατρική ή μουσική παράσταση, ενώ μόνο το 7,7% είχε επισκεφθεί κινηματογράφο.
Οι αριθμοί αυτοί αποτέλεσαν ένα από τα βασικά επιχειρήματα της παρουσίασης, καθώς, όπως επισημάνθηκε, η ενίσχυση της προσβασιμότητας δεν αποτελεί μόνο ζήτημα υποδομών ή τεχνολογίας, αλλά κυρίως θέμα ισότητας και θεμελιώδους δικαιώματος συμμετοχής στην πολιτιστική ζωή.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι «Τρωάδες» αποκτούν έναν συμβολισμό που υπερβαίνει τα όρια μιας ακόμη θεατρικής παραγωγής. Το έργο του Ευριπίδη μιλά για ανθρώπους που βρίσκονται στο περιθώριο της ιστορίας, για όσους έχασαν την πατρίδα, τη φωνή και τη θέση τους στον κόσμο. Σήμερα, περισσότερους από είκοσι τρεις αιώνες μετά τη συγγραφή του, η ίδια τραγωδία γίνεται το όχημα για να ανοίξει ένας από τους σημαντικότερους θεατρικούς χώρους του κόσμου σε ανθρώπους που μέχρι σήμερα δεν μπορούσαν να βιώσουν ισότιμα αυτή την εμπειρία.
Ίσως για αυτό η συγκεκριμένη πρωτοβουλία ξεπερνά τα όρια μιας σημαντικής πολιτιστικής παραγωγής. Αποτελεί ένα μήνυμα ότι η προσβασιμότητα μπορεί να σχεδιάζεται εξαρχής, ότι η τεχνολογία μπορεί να υπηρετεί τη συμπερίληψη και ότι ακόμη και ένας χώρος με ιστορία αιώνων μπορεί να προσαρμόζεται στις ανάγκες της σύγχρονης κοινωνίας, χωρίς να χάνει τίποτα από τον χαρακτήρα και τον συμβολισμό του.
Στις 31 Ιουλίου, η Επίδαυρος δεν θα φιλοξενήσει απλώς ακόμη μία παράσταση του Φεστιβάλ θα εγκαινιάσει έναν διαφορετικό τρόπο, με τον οποίο ο πολιτισμός μπορεί να γίνεται πραγματικά κοινό αγαθό, χωρίς αποκλεισμούς και χωρίς διακρίσεις.
