Πολύ πριν η επιστήμη κατανοήσει τι ακριβώς είναι το El Niño (Ελ Νίνιο), το φαινόμενο είχε ήδη αφήσει το αποτύπωμά του στην ανθρώπινη ιστορία, σε λιμούς, κοινωνικές αναταραχές, οικονομικές κρίσεις και καταρρεύσεις πολιτισμών.
Σήμερα, καθώς οι επιστήμονες παρακολουθούν τη γέννηση μιας νέας φάσης του φαινομένου στον Ειρηνικό Ωκεανό, αυξάνονται οι προειδοποιήσεις ότι ο κόσμος μπορεί να βρίσκεται μπροστά σε ένα από τα ισχυρότερα επεισόδια Ελ Νίνιο που έχουν ποτέ καταγραφεί. Και αν οι προβλέψεις επαληθευτούν, οι συνέπειες θα εκδηλωθούν σε έναν πλανήτη ήδη πιεσμένο από πολέμους, ενεργειακές αναταράξεις, επισιτιστική αβεβαιότητα και κλιματική αποσταθεροποίηση.
Το Ελ Νίνιο είναι μια περιοδική μεταβολή των ανέμων και της θερμοκρασίας των υδάτων στον Ειρηνικό, η οποία μεταβάλλει δραστικά τα καιρικά μοτίβα σε ολόκληρο τον κόσμο. Συνήθως προκαλεί ισχυρότερες βροχοπτώσεις σε περιοχές της αμερικανικής ηπείρου, ενώ αυξάνει τον κίνδυνο ξηρασίας στη Νότια και Νοτιοανατολική Ασία, στην Αυστραλία και στη νότια Αφρική. Παράλληλα, τείνει να περιορίζει τη δραστηριότητα των τυφώνων στον Ατλαντικό.
Κατά το παρελθόν, ακραία επεισόδια Ελ Νίνιο έχουν συνδεθεί με καταστροφικούς λιμούς, επιδημίες και βαθιές κοινωνικές ανακατατάξεις. Ορισμένοι ερευνητές θεωρούν ότι το φαινόμενο συνέβαλε ακόμη και στην αποδυνάμωση αρχαίων κοινωνιών, όπως ο πολιτισμός των Μότσε στο σημερινό Περού, πριν από περισσότερα από 1.000 χρόνια.
Όμως το πιο χαρακτηριστικό ιστορικό παράδειγμα παραμένει το Ελ Νίνιο του 1877-1878. Εκείνη η περίοδος συνοδεύτηκε από ακραίες ξηρασίες σε τεράστιες περιοχές του πλανήτη, από τη Βραζιλία και τη νότια Αφρική μέχρι την Κίνα και κυρίως την Ινδία, προκαλώντας έναν λιμό που κόστισε τη ζωή σε δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους.
Η κλιματική κρίση συναντά έναν ήδη εύθραυστο κόσμο
Οι ειδικοί τονίζουν ότι σήμερα ο κόσμος είναι σαφώς καλύτερα προετοιμασμένος. Τα κράτη διαθέτουν συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, δορυφορική παρακολούθηση των ωκεανών, εξελιγμένη γεωργία και στρατηγικά αποθέματα τροφίμων. Κανείς δεν προβλέπει λιμούς αντίστοιχους με εκείνους του 19ου αιώνα. Ωστόσο, το νέο Ελ Νίνιο έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία το παγκόσμιο σύστημα εμφανίζει ήδη έντονες ρωγμές.
Οι διαταραχές στις αγορές λιπασμάτων, που συνδέονται με την ουσιαστική αποσταθεροποίηση των θαλάσσιων μεταφορών μέσω των Στενών του Ορμούζ, πιέζουν την αγροτική παραγωγή. Οι ενεργειακές τιμές παραμένουν υψηλές λόγω των πολέμων στην Ουκρανία και το Ιράν, ενώ η μείωση της διεθνούς αναπτυξιακής βοήθειας από τις ΗΠΑ και άλλες χώρες αποδυναμώνει τα δίχτυα προστασίας των φτωχότερων κρατών.
Προειδοποιήσεις εκφράζονται για το ενδεχόμενο μιας «τέλειας καταιγίδας» παραγόντων που μπορεί να οδηγήσει σε αύξηση της φτώχειας, του υποσιτισμού, των συγκρούσεων και του δημόσιου χρέους.
Η ιστορία, εξάλλου, δείχνει ότι τα πιο ισχυρά επεισόδια Ελ Νίνιο δεν δρουν ποτέ σε κενό. Επιβαρύνουν ήδη υπάρχουσες κοινωνικές και οικονομικές αδυναμίες.
Στην Ινδία του 19ου αιώνα, για παράδειγμα, η καταστροφή επιδεινώθηκε από την αποικιακή πολιτική της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Ο ιστορικός Μάικ Ντέιβις έχει υποστηρίξει ότι, ενώ εκατομμύρια Ινδοί λιμοκτονούσαν, οι εξαγωγές σιτηρών προς τη Βρετανία συνεχίζονταν κανονικά, καθώς το Λονδίνο έδινε προτεραιότητα στα αυτοκρατορικά οικονομικά συμφέροντα.
Το 2027 ίσως γίνει το θερμότερο έτος στην ιστορία
Η επιστημονική κατανόηση του Ελ Νίνιο άρχισε να αποκτά σαφή μορφή μόλις τη δεκαετία του 1960, όταν ο μετεωρολόγος Jacob Bjerknes συνέδεσε τις μεταβολές στη θερμοκρασία του Ειρηνικού με παγκόσμιες αλλαγές στην ατμόσφαιρα και τα καιρικά συστήματα.
Η ίδια η ονομασία Ελ Νίνιο προέρχεται από ψαράδες του Περού, οι οποίοι είχαν παρατηρήσει ήδη από προηγούμενους αιώνες ότι θερμά τροπικά νερά και διαφορετικά είδη ψαριών εμφανίζονταν κοντά στις ακτές τους γύρω από τα Χριστούγεννα, εξ ου και το όνομα «Θείο Βρέφος».
Σήμερα, οι επιστήμονες μετρούν την ένταση του φαινομένου παρακολουθώντας τις θερμοκρασίες σε μια τεράστια ζώνη του κεντρικού Ειρηνικού. Στα ισχυρότερα Ελ Νίνιο των τελευταίων δεκαετιών -εκείνα του 1982, του 1997 και του 2015- οι θερμοκρασίες αυξήθηκαν περισσότερο από 2 βαθμούς Κελσίου πάνω από τον μέσο όρο.
Φέτος, ορισμένα κλιματικά μοντέλα δείχνουν ότι η άνοδος μπορεί να αγγίξει ακόμη και τους 3 βαθμούς Κελσίου, ένα επίπεδο που θα ξεπερνούσε ακόμη και τα ιστορικά επεισόδια του παρελθόντος. Αρκετά μοντέλα πλέον αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο ενός Ελ Νίνιο που θα σπάσει κάθε προηγούμενο ρεκόρ, αν και είναι ακόμη νωρίς για οριστικά συμπεράσματα.
Επειδή τα επεισόδια Ελ Νίνιο κορυφώνονται συνήθως προς το τέλος του έτους και επηρεάζουν τις παγκόσμιες θερμοκρασίες τους επόμενους μήνες, πολλοί επιστήμονες θεωρούν πιθανό το 2027 να εξελιχθεί στο θερμότερο έτος που έχει καταγραφεί ποτέ.
Στην Ινδία, η κυβέρνηση έχει ήδη ξεκινήσει προπαρασκευαστικές συσκέψεις για πιθανές επιπτώσεις στις μουσώνες και στην αγροτική παραγωγή. Ειδικοί εκτιμούν ότι η χώρα δεν αντιμετωπίζει πλέον τον κίνδυνο μαζικού λιμού, χάρη στα κρατικά συστήματα διανομής τροφίμων και στις σύγχρονες υποδομές. Προειδοιούν όμως ότι ακόμη και χωρίς καταστροφή, μια παρατεταμένη ξηρασία μπορεί να εξαντλήσει τις αποταμιεύσεις των νοικοκυριών, να περιορίσει την κατανάλωση, να οδηγήσει σε κλείσιμο μικρών επιχειρήσεων και να αυξήσει τη σχολική διαρροή.
Εν ολίγοις, το Ελ Νίνιο δεν χρειάζεται πλέον να προκαλέσει βιβλική καταστροφή για να μεταβάλει την πορεία οικονομιών και κοινωνιών. Αρκεί να συναντήσει έναν κόσμο ήδη κουρασμένο και εύθραυστο.