Επί δεκαετίες, η κατασκήνωση της Αγίας Σοφίας στο Θέρμο Αιτωλοακαρνανίας παρέμενε κλειστή και ένας χώρος που άλλοτε φιλοξενούσε γενιές παιδιών είχε πάψει να αποτελεί μέρος της καθημερινότητας της περιοχής. Οι παιδικές φωνές είχαν χαθεί και μια σημαντική υποδομή έμοιαζε να αποτελεί μια ακόμη υπενθύμιση της εγκατάλειψης που γνώρισαν πολλές ορεινές περιοχές της ελληνικής περιφέρειας.
Σήμερα, η εικόνα είναι διαφορετική. Οι αυλές γέμισαν ξανά παιχνίδια, γέλια και δραστηριότητες. Η επαναλειτουργία της κατασκήνωσης δεν αφορά μόνο τη φιλοξενία παιδιών για λίγες ημέρες κάθε καλοκαίρι. Αποτελεί μια ευκαιρία να γνωρίσουν οι νεότερες γενιές τον τόπο καταγωγής των οικογενειών τους, να ενισχυθούν οι δεσμοί των αποδήμων με την ιδιαίτερη πατρίδα τους και να αναδειχθεί ένας τόπος με μοναδικό φυσικό περιβάλλον, σπουδαία ιστορία και σημαντική πολιτιστική κληρονομιά.
Το Θέρμο δεν είναι απλώς ένας ακόμη ορεινός δήμος της Αιτωλοακαρνανίας. Από το ιερό του Απόλλωνα Θερμίου και την Αιτωλική Συμπολιτεία έως τα βυζαντινά μοναστήρια, τον 'Αγιο Κοσμά τον Αιτωλό, την Τριχωνίδα, τον Εύηνο και τα ορεινά χωριά του Παναιτωλικού, η περιοχή συγκεντρώνει ένα ιδιαίτερα πλούσιο ιστορικό και φυσικό απόθεμα.
Ο Δήμος Θέρμου, με έδρα το Θέρμο και 23 κοινότητες, εκτείνεται από την περιοχή της Τριχωνίδας έως τον ορεινό όγκο του Παναιτωλικού και τα όρια με τη Ναυπακτία. Στον Δήμο και στην ευρύτερη περιοχή βρίσκονται πολλά και σημαντικά τοπόσημα, όπως το Αρχαιολογικό Μουσείο Θέρμου, η Μονή Φωτμού, το μοναστηριακό συγκρότημα της Αγίας Σοφίας, το Στρατηγείο του Γεωργίου Καραϊσκάκη, η Ευηνολίμνη, ο Εύηνος, πέτρινα γεφύρια και παραδοσιακοί οικισμοί.
Ανάμεσα σε αυτά ξεχωρίζει ο αρχαιολογικός χώρος του αρχαίου Θέρμου, ενός από τους σημαντικότερους της αρχαίας Αιτωλίας. Εκεί βρισκόταν το μεγάλο ιερό του Απόλλωνα Θερμίου, ενώ ο χώρος αποτέλεσε για αιώνες το θρησκευτικό και πολιτικό κέντρο των Αιτωλών. Οι ανασκαφές που ξεκίνησαν στις αρχές του 20ού αιώνα από τον Γεώργιο Σωτηριάδη και συνεχίστηκαν από τον Κωνσταντίνο Ρωμαίο έφεραν στο φως σημαντικά ευρήματα, αποκαλύπτοντας τη σπουδαιότητα του Θέρμου στην ιστορία της αρχαίας Ελλάδας, όπως παρουσιάζεται και στο βιβλίο «Αρχαίος Θέρμος» του Γιάννη Καρύτση. Στο ίδιο βιβλίο υπογραμμίζεται ότι πίσω από τα κατάλοιπα των ναών και των κτιρίων βρίσκεται ένας τόπος όπου διαμορφώθηκε επί αιώνες η δημόσια ζωή της αρχαίας Αιτωλίας. Οι περίφημες πήλινες μετόπες, τα γλυπτά και τα υπόλοιπα ευρήματα ανέδειξαν το Θέρμο ως έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους της δυτικής Ελλάδας.
Ένας τόπος που χάνει πληθυσμό, αλλά όχι τη μνήμη του
Η εικόνα της κατασκήνωσης αποκτά μεγαλύτερη σημασία μέσα από τη δημογραφική πραγματικότητα του Θέρμου. Σύμφωνα με τις απογραφές της ΕΛΣΤΑΤ, ο πληθυσμός του Δήμου μειώθηκε από 8.242 κατοίκους το 2011 σε 5.742 το 2021. Μέσα σε μία δεκαετία χάθηκε σχεδόν το 30% του μόνιμου πληθυσμού. Πίσω από τους αριθμούς βρίσκονται χωριά που αδειάζουν, σχολεία με λιγότερους μαθητές, σπίτια που ανοίγουν μόνο τον Αύγουστο και νέοι που αναζητούν εργασία μακριά από τον τόπο τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο εγκαταλελειμμένος οικισμός Σέλλος, στις πλαγιές του 'Αννινου, όπου εδώ και περίπου σαράντα χρόνια δεν κατοικεί κανείς μόνιμα. Τα πέτρινα σπίτια που στέκουν σιωπηλά αποτελούν μια εικόνα του δημογραφικού προβλήματος που αντιμετωπίζει συνολικά η ελληνική ύπαιθρος.
Η επιστροφή ύστερα από μισό αιώνα
Η παιδική κατασκήνωση της Αγίας Σοφίας επαναλειτούργησε το καλοκαίρι του 2025, σχεδόν πενήντα χρόνια μετά την τελευταία περίοδο λειτουργίας της. Φέτος το πρόγραμμα επεκτάθηκε σε πέντε δεκαήμερες περιόδους, από τις αρχές Ιουλίου έως τα τέλη Αυγούστου, με δυνατότητα φιλοξενίας έως 60 παιδιών σε κάθε περίοδο. Εφόσον καλυφθούν όλες οι θέσεις, περίπου 300 παιδιά θα περάσουν από την κατασκήνωση μέσα σε ένα καλοκαίρι.
Οι εγκαταστάσεις, αναφέρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο δήμαρχος Θέρμου Σπύρος Κωνσταντάρας, ανακαινίστηκαν πλήρως και διαθέτουν χώρους διαμονής, ιατρείο, γήπεδα, χώρους δημιουργικής απασχόλησης και σύγχρονο σύστημα πυροπροστασίας. Παράλληλα, προχωρούν παρεμβάσεις ώστε η κατασκήνωση να είναι πλήρως προσβάσιμη και για παιδιά με αναπηρία. Για την αναβάθμιση των εγκαταστάσεων διατέθηκαν κονδύλια από το υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας, ενώ προβλέπονται απαλλαγές από τη συμμετοχή για συγκεκριμένες κοινωνικές κατηγορίες.
Η αξία της κατασκήνωσης, ωστόσο, δεν μετριέται μόνο στον αριθμό των παιδιών, προσθέτει ο κ. Κωνσταντάρας, αλλά βρίσκεται και στη δυνατότητα εκατοντάδων νέων να γνωρίσουν έναν τόπο που αρκετά από αυτά μέχρι σήμερα ήξεραν μόνο από τις αφηγήσεις των οικογενειών τους.
Η επαναλειτουργία της κατασκήνωσης έχει και μια άμεση τοπική διάσταση, καθώς για τη λειτουργία της απασχολείται προσωπικό σε διαφορετικές ειδικότητες. Έτσι, μια υποδομή που παρέμενε κλειστή επί δεκαετίες δημιουργεί παράλληλα απασχόληση κατά τη θερινή περίοδο. Σημαντική είναι και η συμβολή των εργαζομένων, οι οποίοι με ευγένεια, φροντίδα και μεράκι συμβάλλουν καθημερινά στην ομαλή λειτουργία της κατασκήνωσης και στη δημιουργία ενός φιλόξενου περιβάλλοντος για τα παιδιά.
Από την Τριχωνίδα στον Εύηνο: ένα υπαίθριο σχολείο
Σε μικρή απόσταση από την Αγία Σοφία βρίσκονται το Θέρμο, το Πετροχώρι και η Μυρτιά, στις όχθες της Τριχωνίδας, της μεγαλύτερης φυσικής λίμνης της Ελλάδας. Η λίμνη αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα οικοσυστήματα της χώρας, προστατεύεται από το δίκτυο Natura 2000 και φιλοξενεί σπάνια είδη, ανάμεσά τους τον νανογοβιό, ένα μικρό ψάρι που ζει αποκλειστικά στα νερά της. Από το Πετροχώρι ανοίγεται πανοραμική θέα προς τη λίμνη, ενώ στη Μυρτιά η παραλία του Φωτμού, με τα καθαρά νερά και το εκτεταμένο βότσαλο, θυμίζει παραθαλάσσιο τοπίο. Για τα παιδιά της κατασκήνωσης, οι διαδρομές αυτές μπορούν να αποτελέσουν ένα βιωματικό μάθημα γνωριμίας με τη φύση.
Ο τόπος του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού
Η ιστορία του Θέρμου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη και με τον 'Αγιο Κοσμά τον Αιτωλό, ο οποίος γεννήθηκε το 1714 στο Μέγα Δένδρο. Με το ιεραποστολικό και εκπαιδευτικό του έργο συνέβαλε στη διάδοση της ελληνικής παιδείας και της γλώσσας κατά τα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Κάθε χρόνο, στις 24 Αυγούστου, το Θέρμο και το Μέγα Δένδρο γίνονται τόπος συνάντησης χιλιάδων προσκυνητών και επισκεπτών από ολόκληρη την Ελλάδα, μέσα από θρησκευτικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις.
Στη δυτική πλευρά του Δήμου κυριαρχεί ο Εύηνος, ή Φίδαρης, όπως τον αποκαλούν οι ντόπιοι. Ο ποταμός διασχίζει τα βουνά της Αιτωλοακαρνανίας δημιουργώντας φαράγγια, δάση και εντυπωσιακά φυσικά τοπία, ενώ σήμερα αποτελεί προορισμό για δραστηριότητες όπως ράφτινγκ, καγιάκ και πεζοπορία.
Το πέτρινο γεφύρι της Αρτοτίβας και το παραδοσιακό καρέλι, το ξύλινο μέσο μεταφοράς που χρησιμοποιούνταν πριν από την κατασκευή των γεφυρών, θυμίζουν τον τρόπο με τον οποίο οι προηγούμενες γενιές επικοινωνούσαν και μετακινούνταν μέσα στο δύσβατο ορεινό περιβάλλον.
Ο δρόμος προς τον Διπλάτανο και τα χωριά που επιμένουν
Στο οδοιπορικό στον ορεινό Δήμο Θέρμου από τους δεκάδες οικισμούς και χωριά περάσαμε από την Αλιμπίστα, τον 'Αγιο Ιωάννη και την Κόνισκα προκειμένου να φθάσουμε μέχρι τον Διπλάτανο, που βρίσκεται σε υψόμετρο μεγαλύτερο των 800 μέτρων, κοντά στα όρια με τη Ναυπακτία, με πανοραμική θέα προς την Ευηνολίμνη και τον ορεινό όγκο της περιοχής. Η πρόσβαση, ωστόσο, εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις βασικές προκλήσεις για την επιβίωσή του. Όπως επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο πρόεδρος του Συλλόγου Διπλατανιωτών Αμερικής «Αγία Μαρίνα» Βασίλης Γκουρνέλος, ιδιαίτερα σημαντική εξέλιξη αποτελεί η έγκριση της ασφαλτόστρωσης του οδικού άξονα Κόνισκας-Διπλατάνου από το υπουργείο Εσωτερικών και τον αρμόδιο υπουργό Θεόδωρο Λιβάνιο, ύστερα από αίτημα του Δήμου Θέρμου.
Το συγκεκριμένο έργο, όταν υλοποιηθεί, αναμένεται να βελτιώσει καθοριστικά την καθημερινότητα των κατοίκων, αλλά κυρίως να δημιουργήσει κίνητρα για την επιστροφή ανθρώπων που κατάγονται από την περιοχή, έστω και για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα μέσα στον χρόνο. Η ασφαλέστερη και ταχύτερη πρόσβαση μπορεί να διευκολύνει την αξιοποίηση παλαιών κατοικιών και περιουσιών, να ενισχύσει την επισκεψιμότητα και να δημιουργήσει καλύτερες προϋποθέσεις για ήπιες μορφές τουριστικής ανάπτυξης, προσθέτει ο κ. Γκουρνέλος. Για ένα απομακρυσμένο ορεινό χωριό, ένας σύγχρονος δρόμος δεν αποτελεί απλώς ένα έργο υποδομής, αποτελεί βασική προϋπόθεση για να παραμείνει ζωντανό και να αποκτήσει ξανά προοπτική.
Πρόσφατα, ύστερα από είκοσι πέντε χρόνια, πραγματοποιήθηκε ξανά γάμος στον Διπλάτανο. Ένα νέο ζευγάρι επέλεξε να παντρευτεί στον τόπο των προγόνων του, φέρνοντας πίσω συγγενείς και φίλους. Για μία ημέρα άνοιξαν σπίτια που παρέμεναν κλειστά, γέμισαν οι αυλές και το χωριό ξαναβρήκε τον παλιό του παλμό.
Οι απόδημοι μπορούν να γίνουν δύναμη ανάπτυξης
Πολλά χωρια του Δήμου Θέρμου διαθέτουν δύο πληθυσμούς. Εκείνους που ζουν μόνιμα στην περιοχή και μια μεγαλύτερη κοινότητα ανθρώπων που κατοικούν στην Αθήνα, την Πάτρα, το Αγρίνιο, αλλά και στις Ηνωμένες Πολιτείες, τον Καναδά, την Αυστραλία και ευρωπαϊκές χώρες. Πολλοί επιστρέφουν κάθε καλοκαίρι, ανοίγουν τα πατρικά σπίτια και στηρίζουν τους τοπικούς συλλόγους.
Η κατασκήνωση της Αγίας Σοφίας μπορεί να λειτουργήσει ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στις νέες γενιές και αυτή τη μεγάλη κοινότητα των αποδήμων. Ακόμη μεγαλύτερες δυνατότητες θα δημιουργούνταν εάν στο μέλλον φιλοξενούνταν και παιδιά ελληνικών οικογενειών της ομογένειας, συνδυάζοντας τη γνωριμία με τη φύση, την ιστορία, τη γλώσσα και τον πολιτισμό. Παράλληλα, η ενεργότερη συμμετοχή των αποδήμων μπορεί να συμβάλει στην προβολή τοπικών προϊόντων, στην ενίσχυση πολιτιστικών δράσεων, στη δημιουργία υποτροφιών και στην υποστήριξη μικρών αναπτυξιακών πρωτοβουλιών.
Η πραγματική επιτυχία της κατασκήνωσης τελικά ίσως φανεί ύστερα από χρόνια, όταν κάποια από τα παιδιά επιστρέψουν ως φοιτητές, επιστήμονες, επαγγελματίες ή απλώς ως άνθρωποι που θα θελήσουν να δείξουν στα δικά τους παιδιά τον τόπο όπου έκαναν τις πρώτες τους καλοκαιρινές ανακαλύψεις. Ίσως τότε να αποδειχθεί ότι η μεγαλύτερη προσφορά της κατασκήνωσης δεν ήταν οι δέκα ημέρες φιλοξενίας. Ήταν ότι βοήθησε μια νέα γενιά να ανακαλύψει πως το Θέρμο δεν είναι απλώς ένας τόπος στον χάρτη, αλλά ένας τόπος με ιστορία που χάνεται στο χρόνο, σπάνιο φυσικό πλούτο και κυρίως μέλλον.