Κώδωνα κινδύνου για τη νοθεία και τις ελληνοποιήσεις στο μέλι κρούει ο Ομότιμος Καθηγητής του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΓΠΑ) Πασχάλης Χαριζάνης, προειδοποιώντας ότι το πρόβλημα έχει λάβει ανησυχητικές διαστάσεις, απειλώντας τόσο την επισιτιστική ασφάλεια, όσο και τη βιωσιμότητα της ελληνικής μελισσοκομίας.
Την ίδια ώρα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε ότι το 46% του μελιού που διακινείται στην ευρωπαϊκή αγορά εκτιμάται πως είναι νοθευμένο, επιβεβαιώνοντας το εύρος και τη σοβαρότητα του φαινομένου.
Η μέλισσα και η αξία της για την επισιτιστική ασφάλεια
Η μέλισσα παράγει έξι βασικά προϊόντα -μέλι, κερί, γύρη, βασιλικό πολτό, πρόπολη και δηλητήριο- που αξιοποιούνται στη διατροφή, την κοσμετολογία και τη φαρμακευτική. Ωστόσο, όπως τονίζει ο καθηγητής, η μεγαλύτερη προσφορά της δεν είναι το ίδιο το μέλι, αλλά η επικονίαση.
Η αγροτική παραγωγή φρούτων, λαχανικών και σπόρων σε 87 από τις 115 κορυφαίες καλλιέργειες τροφίμων παγκοσμίως εξαρτάται από την επικονίαση, ενώ οι επικονιαστές συνεισφέρουν κατά 35% στην παγκόσμια παραγωγή τροφίμων.
Πρόκειται για μια κρίσιμη οικολογική υπηρεσία, απαραίτητη για τη βιοποικιλότητα, τη σταθερότητα των οικοσυστημάτων και, τελικά, τη διατήρηση της ζωής.
Παράλληλα, η μελισσοκομία έχει εξαιρετικά χαμηλό αποτύπωμα άνθρακα: δεν απαιτεί ιδιόκτητη γη, ούτε καλλιέργεια φυτών για τη διατροφή των μελισσών. Η πρώτη ύλη -νέκταρ και γύρη- παρέχεται δωρεάν από τη φύση, ενώ το μέλι αποτελεί το μοναδικό φυσικό μίγμα σακχάρων έτοιμο προς κατανάλωση.
Υψηλή αξία, υψηλός κίνδυνος νοθείας
Το μέλι συγκαταλέγεται στις υπερτροφές, διαθέτει έντονες βιολογικές δράσεις και υψηλή τιμή πώλησης. Όπως συμβαίνει και με άλλα προϊόντα υψηλής αξίας (ελαιόλαδο, κρασί), η μεγάλη ζήτηση σε συνδυασμό με την τιμή δημιουργεί ισχυρά κίνητρα νοθείας.
Η νέα Οδηγία της ΕΕ 2024/1438 προβλέπει την επιλογή εναρμονισμένων μεθόδων ελέγχου της αυθεντικότητας του μελιού, τη δημιουργία Ευρωπαϊκού Εργαστηρίου Αναφοράς και την έκδοση συστάσεων για σύστημα ιχνηλασιμότητας που θα καλύπτει εισαγωγείς και παραγωγούς.
Η νοθεία του μελιού, σύμφωνα με τον καθηγητή, εξελίσσεται διεθνώς σε πέντε βασικούς άξονες:
- Ανάμιξη μελιού με γλυκαντικές ύλες.
- Παραγωγή «μελιού» αποκλειστικά από σιρόπια.
- Τροφοδότηση μελισσιών κατά τη διάρκεια της ανθοφορίας.
- Τρύγος ανώριμου μελιού.
- Παραπλανητική βοτανική ή γεωγραφική ένδειξη.
Η σοβαρότητα της κατάστασης εντείνεται, από το γεγονός ότι το μέλι καταναλώνεται συχνά από ευπαθείς ομάδες, λόγω των βιολογικών του ιδιοτήτων.
Ελληνοποιήσεις και παραπλάνηση του καταναλωτή
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο φαινόμενο των «ελληνοποιήσεων»: εισαγόμενα μέλια βαφτίζονται ελληνικά ή αναμιγνύονται με ελληνικό μέλι και διατίθενται ως εγχώρια παραγωγή, συχνά σε τιμές χαμηλότερες από το κόστος παραγωγής του αυθεντικού ελληνικού προϊόντος.
Σημαντικές ποσότητες μελιού εισάγονται στην Ευρώπη από χώρες όπως η Κίνα, η Ινδία, το Ισραήλ, η Ζάμπια, η Ουκρανία και η Βραζιλία. Όπως επισημαίνεται, μεγάλο μέρος των εισαγωγών αυτών δεν ανταποκρίνεται στα ποιοτικά κριτήρια της ευρωπαϊκής νομοθεσίας, ενώ οι έλεγχοι στα σύνορα εμφανίζουν κενά.
Η εγχώρια παραγωγή δεν καλύπτει τη ζήτηση, γεγονός που δημιουργεί πρόσφορο έδαφος για ελληνοποιήσεις. Το αποτέλεσμα είναι η υποβάθμιση του προϊόντος που φτάνει στον καταναλωτή και η άσκηση ασφυκτικής πίεσης στους Έλληνες μελισσοκόμους, οι οποίοι αδυνατούν να ανταγωνιστούν τις εξευτελιστικά χαμηλές τιμές.
Η ταυτοποίηση του ελληνικού μελιού έχει δύο διαστάσεις: βοτανική και γεωγραφική. Έχουν θεσμοθετηθεί οκτώ αμιγείς κατηγορίες: έξι μέλια ανθέων (βαμβακιού, ερείκης, ηλίανθου, θυμαριού, καστανιάς, πορτοκαλιάς) και δύο μελιτώματα (έλατου και πεύκου).
Ο Κανονισμός (ΕΕ) 1169/2011 για τη σήμανση τροφίμων καθιστά υποχρεωτική την αναγραφή της χώρας καταγωγής. Ωστόσο, η ελλιπής ή ασαφής πληροφόρηση σχετικά με τη γεωγραφική προέλευση διευκολύνει τις πρακτικές παραπλάνησης.
Ιχνηλασιμότητα και ψηφιακά εργαλεία
Κομβικό σημείο της νέας ευρωπαϊκής οδηγίας αποτελεί η εφαρμογή συστήματος ιχνηλασιμότητας, που θα επιτρέπει τον προσδιορισμό των χωρών συλλογής και του ποσοστού συμμετοχής κάθε χώρας στο τελικό προϊόν. Η ιχνηλασιμότητα θεωρείται βασικό εργαλείο για την αντιμετώπιση της διακίνησης φθηνού, υποβαθμισμένου και νοθευμένου εισαγόμενου μελιού.
Σύμφωνα με τον κ. Χαριζάνη, ψηφιακές λύσεις όπως το Blockchain μπορούν να υποστηρίξουν την πλήρη διαφάνεια της εφοδιαστικής αλυσίδας.
Το ερώτημα, ωστόσο, παραμένει εάν υπάρχει η απαραίτητη πολιτική βούληση στα κράτη-μέλη για την ουσιαστική αντιμετώπιση του προβλήματος.
Το ευρωπαϊκό πλαίσιο δράσης
Οι επισημάνσεις αυτές διατυπώνονται στο πλαίσιο της δράσης «Ευδόκιμο Αγρο-οικολογικό Ζωντανό Εργαστήριο (THALLA)», που υλοποιείται μέσω του έργου Horizon Europe «ECO-READY» (No 101084201), με συντονιστή το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών (Εργαστήριο ORIMAS Lab) και εταίρους την Ένωση Εργαζόμενων Καταναλωτών Ελλάδας, την Ελληνική Εταιρεία Τοπικής Ανάπτυξης και Αυτοδιοίκησης και την Ένωση Αγροτών FARMERS UNION.
Όπως διευκρινίζεται, οι απόψεις και τα συμπεράσματα που εκφράζονται ανήκουν αποκλειστικά στους συγγραφείς και δεν συνιστούν επίσημη θέση της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή της σύμπραξης των έργων.
Η ουσία είναι η προστασία του καταναλωτή, η διασφάλιση της ποιότητας και η επιβίωση της ελληνικής μελισσοκομίας, εν μέσω συνθηκών όπου πλέον δεν αλλοιώνεται μόνο το προϊόν, αλλά απειλείται η σταθερότητα του συνολικού οικοσυστήματος που επιτρέπει τη διατήρηση της ζωής.