Η δικαιοσύνη στην Ελλάδα εξακολουθεί να κινείται με ρυθμούς που δοκιμάζουν τις αντοχές πολιτών και επιχειρήσεων, μετατρέποντας την αναμονή για μια δικαστική απόφαση σε μια μακρά και συχνά δαπανηρή περιπέτεια. Η χώρα καταλαμβάνει την προτελευταία θέση μεταξύ των 27 κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως προς την απόδοση του δικαστικού της συστήματος, με τη μεγάλη διάρκεια εκδίκασης των υποθέσεων να αποτελεί το σοβαρότερο πρόβλημα.
Η εικόνα που αποτυπώνει ο νέος Δείκτης Απόδοσης των Δικαστικών Συστημάτων (Justice Systems Performance Index – JUSPER) που δημοσιεύει σήμερα το ΚΕΦΙΜ είναι αποκαλυπτική: η ελληνική δικαιοσύνη δεν δυσκολεύεται απλώς να επιταχύνει, αλλά αδυνατεί να διεκπεραιώσει τον όγκο των υποθέσεων που δέχεται, με αποτέλεσμα οι εκκρεμότητες να αναπαράγονται και να διογκώνονται.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της μελέτης για το 2024, η Ελλάδα συγκεντρώνει μόλις 34,8 μονάδες σε σύνολο 100, επίδοση που απέχει σημαντικά από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο των 52,5 μονάδων. Βρίσκεται στην 26η θέση της κατάταξης, μπροστά μόνο από την Κύπρο, η οποία συγκεντρώνει 24,2 μονάδες. Στον αντίποδα, η Λετονία με 74 μονάδες, η Βουλγαρία με 68,3 και η Εσθονία με 66,3 καταγράφουν τις υψηλότερες επιδόσεις.
Η απόσταση δεν αποτυπώνει μια απλή στατιστική υστέρηση. Αναδεικνύει ένα διαρθρωτικό πρόβλημα που επηρεάζει την καθημερινότητα των πολιτών, την ασφάλεια των συναλλαγών, τη λειτουργία της αγοράς και τελικά την εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Γιατί όταν μια δικαστική διαφορά χρειάζεται χρόνια για να επιλυθεί, η δικαστική προστασία χάνει μέρος της πρακτικής της αξίας, ακόμη και αν η τελική απόφαση δικαιώσει εκείνον που προσέφυγε στη Δικαιοσύνη.
737 ημέρες για μια δικαστική απόφαση
Το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της ελληνικής υστέρησης αφορά τον χρόνο απονομής της δικαιοσύνης. Στον πυλώνα της αποδοτικότητας των δικαστηρίων, η Ελλάδα συγκεντρώνει μόλις 26,1 μονάδες, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος φτάνει τις 56,4.
Η διεκπεραίωση μιας αστικής υπόθεσης σε πρώτο βαθμό απαιτεί κατά μέσο όρο 737 ημέρες, χρόνος περίπου τριπλάσιος από την ευρωπαϊκή διάμεσο
Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η σχέση ανάμεσα στις υποθέσεις που εισέρχονται στα δικαστήρια και σε εκείνες που τελικά επιλύονται. Για κάθε 100 νέες υποθέσεις, το ελληνικό δικαστικό σύστημα καταφέρνει να διεκπεραιώσει περίπου 81.
Περισσότεροι δικαστές, λιγότερη διοικητική υποστήριξη
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η διαπίστωση ότι η καθυστέρηση δεν συνδέεται πρωτίστως με την αριθμητική ανεπάρκεια των δικαστών. Η Ελλάδα διαθέτει 37,3 δικαστές ανά 100.000 κατοίκους, αριθμό περίπου διπλάσιο από την ευρωπαϊκή διάμεσο.
Ωστόσο, η αναλογία αυτή δεν μεταφράζεται σε αντίστοιχη αποτελεσματικότητα. Το κρίσιμο κενό εντοπίζεται στην υποστήριξη του δικαστικού έργου: σε κάθε δικαστή αντιστοιχεί μόλις ένας εργαζόμενος υποστήριξης, όταν στην Ευρώπη η αντίστοιχη αναλογία προσεγγίζει τους τρεις.
Το εύρημα μετατοπίζει τη συζήτηση από τον αριθμό των δικαστών στην οργάνωση των δικαστηρίων. Η διαχείριση φακέλων, η γραμματειακή υποστήριξη, η προετοιμασία των διαδικασιών και η διεκπεραίωση διοικητικών εργασιών απορροφούν χρόνο και ανθρώπινους πόρους που θα μπορούσαν να κατευθύνονται στην ουσιαστική απονομή δικαιοσύνης.
Ψηφιοποίηση και κόστος: Τα εμπόδια στην πρόσβαση στη δικαιοσύνη
Η προβληματική εικόνα δεν περιορίζεται στις καθυστερήσεις. Στον πυλώνα της πρόσβασης πολιτών και επιχειρήσεων στη δικαιοσύνη, η Ελλάδα συγκεντρώνει 39 μονάδες, έναντι 50 του ευρωπαϊκού μέσου όρου.
Η υστέρηση συνδέεται, μεταξύ άλλων, με την ανάγκη αναβάθμισης των ψηφιακών υπηρεσιών, την καλύτερη ενημέρωση των πολιτών και την ενίσχυση της νομικής αρωγής για όσους δεν διαθέτουν την οικονομική δυνατότητα να καλύψουν το κόστος μιας δικαστικής διαδικασίας.
Αντίστοιχα, στον πυλώνα της οικονομικής ενίσχυσης των δικαστικών συστημάτων, η Ελλάδα συγκεντρώνει 41,7 μονάδες, έναντι 50,5 στην ΕΕ. Η σχετικά μικρότερη απόσταση από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο αναδεικνύει μια ακόμη διάσταση του προβλήματος: η διάθεση περισσότερων πόρων, χωρίς παράλληλες αλλαγές στη διοίκηση και στην οργάνωση των δικαστηρίων, δεν εγγυάται από μόνη της καλύτερα αποτελέσματα.
Οι μεταρρυθμίσεις και το στοίχημα της επιτάχυνσης
Η συγκριτική αξιολόγηση για την περίοδο 2021-2024 δείχνει ότι η χαμηλή επίδοση της Ελλάδας έχει διαχρονικά χαρακτηριστικά, χωρίς να διαφαίνεται ουσιαστική σύγκλιση με τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες.
Υπάρχουν, ωστόσο, ενδείξεις βελτίωσης από τις πρόσφατες παρεμβάσεις. Σύμφωνα με στοιχεία που έχει παρουσιάσει το υπουργείο Δικαιοσύνης, κατά τους πρώτους 18 μήνες εφαρμογής του νέου δικαστικού χάρτη, από τον Σεπτέμβριο του 2024 έως τον Μάρτιο του 2026, ο εκτιμώμενος χρόνος έκδοσης απόφασης στα Πρωτοδικεία περιορίστηκε από τις 774 στις 357 ημέρες.
Παράλληλα, ο ρυθμός εκκαθάρισης των υποθέσεων αυξήθηκε από 86,2% σε 105,1%. Η τελευταία μέτρηση έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς δείχνει ότι οι υποθέσεις που ολοκληρώνονται είναι πλέον περισσότερες από εκείνες που εισάγονται, δημιουργώντας προϋποθέσεις σταδιακής αποσυμφόρησης.
Η αργή δικαιοσύνη κοστίζει και στην οικονομία
Πέρα από τη θεσμική διάσταση, η καθυστέρηση στην απονομή δικαιοσύνης έχει άμεσο οικονομικό αποτύπωμα. Η αδυναμία έγκαιρης επίλυσης εμπορικών διαφορών, η αβεβαιότητα γύρω από την εφαρμογή συμβάσεων και η πολυετής εκκρεμότητα δικαστικών υποθέσεων επιβαρύνουν το επιχειρηματικό περιβάλλον.
Η μελέτη του ΚΕΦΙΜ καταγράφει θετική συσχέτιση μεταξύ της συνολικής απόδοσης των δικαστικών συστημάτων και των άμεσων ξένων επενδύσεων, αλλά και της φορολογικής ανταγωνιστικότητας. Η ταχύτητα απονομής δικαιοσύνης, επομένως, δεν είναι μια αποκλειστικά εσωτερική υπόθεση του κράτους. Συνδέεται με το κατά πόσο μια επιχείρηση μπορεί να σχεδιάσει τις επενδύσεις της, να προστατεύσει τα δικαιώματά της και να γνωρίζει ότι μια συμβατική διαφορά θα επιλυθεί σε εύλογο χρόνο.
Για έναν ξένο επενδυτή, η ποιότητα των θεσμών και η προβλεψιμότητα του δικαστικού περιβάλλοντος αποτελούν κρίσιμες παραμέτρους. Όταν η διεκδίκηση ενός δικαιώματος μπορεί να χρειαστεί χρόνια, το κόστος και ο επιχειρηματικός κίνδυνος αυξάνονται.
Το μήνυμα της μελέτης είναι σαφές: η αναβάθμιση της ελληνικής δικαιοσύνης δεν μπορεί να περιοριστεί σε θεσμικές αλλαγές και ψηφιακές εφαρμογές. Απαιτείται μια συνολική αναδιοργάνωση του τρόπου λειτουργίας της, ώστε η δικαστική προστασία να παρέχεται εγκαίρως και αποτελεσματικά. Γιατί μια δικαιοσύνη που αργεί δεν επιβαρύνει μόνο όσους περιμένουν την απόφασή της. Επιβαρύνει συνολικά την οικονομία και την αξιοπιστία της χώρας.