Η παραδοσιακή αρχιτεκτονική της Μέσης Ανατολής, όπως διαμορφώθηκε μεταπολεμικά, δίνει τη θέση της σε ένα εξαιρετικά σύνθετο και ασταθές περιβάλλον. Σε εκτενή ανάλυσή του στη Wall Street Journal («The Death of the Old Middle East—and the Dangerous New World Replacing It»), ο Βρετανός ιστορικός και συγγραφέας Σάιμον Σίμπαγκ Μόντεφιορε υποστηρίζει ότι οι περιφερειακές κρίσεις δεν αποτελούν πλέον μεμονωμένα γεγονότα, αλλά συνδέονται αδιάρρηκτα από την Ουκρανία έως τη Νότια Ασία. Σε αυτόν τον νέο χάρτη, η Ελλάδα αποκτά καίρια θέση.
Το «Βυζαντινό Θέατρο» και ο ρόλος της Ελλάδας
Στο επίκεντρο της ανάλυσης βρίσκεται το λεγόμενο «Βυζαντινό Θέατρο», όπου η Αθήνα αναδεικνύεται σε κρίκο σύνδεσης της Μέσης Ανατολής με τη Νότια Ευρώπη. Ο Μόντεφιορε υπενθυμίζει την αμυντική συμφωνία 3,5 δισ. δολαρίων μεταξύ Ελλάδας και Ισραήλ (τη μεγαλύτερη εξαγωγή οπλικών συστημάτων στην ιστορία του Ισραήλ), με πυρήνα το αντιπυραυλικό δίκτυο «Ασπίδα του Αχιλλέα».
Ταυτόχρονα, η Τουρκία επιχειρεί υπό τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν να προβάλει τη στρατιωτική της ισχύ, την ισλαμική της ταυτότητα και την οθωμανική κληρονομιά της. Αυτή η στρατηγική την οδηγεί σε ευθεία αντιπαράθεση με την Ελλάδα και το Ισραήλ, με τις θαλάσσιες διαφορές και τα κοιτάσματα φυσικού αερίου στην Ανατολική Μεσόγειο να ενισχύουν τη στρατηγική σύμπλευση της Αθήνας με την Ιερουσαλήμ.
Η κατάρρευση των παλαιών διαχωριστικών γραμμών
Τα παλαιά σχήματα σύγκρουσης (Σουνίτες εναντίον Σιιτών ή Δύση εναντίον Ισλάμ) υποχωρούν, καθώς τα κράτη κινούνται με γνώμονα το ψυχρό συμφέρον — την ασφάλεια, την ενέργεια, την τεχνολογία και την οικονομία. Στο κέντρο αυτού του συστήματος κινούνται τρεις βασικές δυνάμεις:
-
Το Ιράν, το οποίο αγωνίζεται για επιβίωση και επιρροή στον Κόλπο.
-
Η Τουρκία, που επιδιώκει νεοοθωμανική παρουσία στη Συρία και ευρύτερα.
-
Το Ισραήλ, το οποίο αναζητεί νέες δομές περιφερειακής ασφάλειας, πλαισιωμένο από τη Σαουδική Αραβία, τις μοναρχίες του Κόλπου και τις παγκόσμιες υπερδυνάμεις (ΗΠΑ, Κίνα, Ρωσία).
Η αλυσίδα των έξι μετώπων
Ο συγγραφέας εντοπίζει έξι μέτωπα που συγκλίνουν επικίνδυνα:
-
Ουκρανικό: Η σύνδεση της συμμαχίας Μόσχας-Τεχεράνης με τις νέες διπλωματικές επαφές του Κιέβου στον Κόλπο.
-
Καύκασος και Κεντρική Ασία: Οι δεσμοί Τουρκίας-Αζεραμπαιτζάν, ο εξοπλισμός της Αρμενίας από την Ινδία και η απομάκρυνση του Καζακστάν από τη ρωσική επιρροή.
-
Ανατολική Μεσόγειος: Η περιοχή της Ελλάδας, της Τουρκίας και του Ισραήλ.
-
Νότια Ασία: Η πυρηνική αντιπαράθεση Ινδίας-Πακιστάν, οι σχέσεις του Ισλαμαμπάντ με Σαουδική Αραβία και Τουρκία, καθώς και ο οικονομικός διάδρομος IMEC που συνδέει Ινδία, Κόλπο και Ευρώπη.
-
Ανατολική Αφρική και Ερυθρά Θάλασσα: Ο ανταγωνισμός για λιμάνια και πρώτες ύλες σε Σουδάν, Σομαλία και Αιθιοπία.
-
Σαχέλ και Βόρεια Αφρική: Η αστάθεια, η δράση τζιχαντιστών και η επέμβαση εξωτερικών δυνάμεων.
Ο κίνδυνος του γενικευμένου «Flashover»
Ο Μόντεφιορε δανείζεται τον όρο «flashover» από τη φυσική των πυρκαγιών —τη στιγμή δηλαδή που ξεχωριστές εστίες φωτιάς συγχωνεύονται σε μια ακαριαία, καθολική ανάφλεξη— για να περιγράψει τον κίνδυνο της εποχής μας.
Όσο τα μέτωπα αλληλοσυνδέονται, μια τοπική κρίση (όπως στα Στενά του Ορμούζ, στην Ερυθρά Θάλασσα ή στον Καύκασο) μπορεί να προκαλέσει παγκόσμιο σοκ. Η «παλιά Μέση Ανατολή» αποτελεί παρελθόν, και το νέο, επικίνδυνο τοπίο βρίσκεται πλέον στην πόρτα της Ευρώπης και της Ελλάδας.
