Ριζική αλλαγή στην εφαρμογή της νομοθεσίας περί πολιτικών δικαιωμάτων στις ΗΠΑ έχει επιφέρει η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ, με ομοσπονδιακές υπηρεσίες να εγκαταλείπουν υποθέσεις που αφορούν καταγγελίες για διακρίσεις εις βάρος εργαζομένων και μειονοτήτων, στο πλαίσιο της ευρύτερης εκστρατείας κατά των πολιτικών διαφορετικότητας, ισότητας και συμπερίληψης (DEI).
Μετά την επιστροφή του στην προεδρία ο Τραμπ υπέγραψε εκτελεστικό διάταγμα, που καλεί τις ομοσπονδιακές υπηρεσίες να σταματήσουν να δίνουν προτεραιότητα στις υποθέσεις που βασίζονται στη θεωρία του "disparate impact" (δυσανάλογου ή έμμεσου αντίκτυπου). Πρόκειται για τη νομική αρχή σύμφωνα με την οποία μία πολιτική ή πρακτική μπορεί να θεωρηθεί διακριτική, ακόμη και χωρίς πρόθεση διάκρισης, όταν στην πράξη επηρεάζει δυσανάλογα συγκεκριμένες κοινωνικές ή φυλετικές ομάδες.
Η αλλαγή αυτή έχει οδηγήσει στην απόσυρση ή διακοπή ερευνών και αγωγών από υπηρεσίες όπως η Επιτροπή Ίσων Ευκαιριών στην Απασχόληση (EEOC), το υπουργείο Δικαιοσύνης, το υπουργείο Παιδείας, το υπουργείο Στέγασης και η Ομοσπονδιακή Επιτροπή Εμπορίου (FTC).
Μία από τις πλέον χαρακτηριστικές περιπτώσεις αφορά τον Κένι Μίλερ, ο οποίος απολύθηκε το 2020 από την αλυσίδα καταστημάτων Sheetz έπειτα από έλεγχο ποινικού μητρώου. Η EEOC είχε προσφύγει το 2024 κατά της εταιρείας, υποστηρίζοντας ότι η συγκεκριμένη πολιτική αποκλεισμού υποψηφίων με ποινικό παρελθόν επηρέαζε δυσανάλογα Αφροαμερικανούς και άλλες μειονότητες. Λίγο μετά την ανάληψη της εξουσίας από τον Τραμπ, όμως, η υπηρεσία απέσυρε την αγωγή, επικαλούμενη το νέο εκτελεστικό διάταγμα.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της EEOC, περίπου το 14,5% των Αφροαμερικανών υποψηφίων απορρίπτονταν λόγω του ελέγχου ποινικού μητρώου, έναντι ποσοστού μικρότερου του 8% για τους λευκούς υποψηφίους.
Παρόμοια ήταν η εξέλιξη και στην υπόθεση της Λία Κρος, πρώην οδηγού διανομών της Amazon. Η εργαζόμενη είχε καταγγείλει ότι οι αυστηροί στόχοι παραγωγικότητας και η συνεχής παρακολούθηση μέσω GPS επηρέαζαν δυσανάλογα τις γυναίκες, καθώς συχνά δυσκολεύονταν να πραγματοποιήσουν ακόμη και τις απαραίτητες στάσεις για χρήση τουαλέτας ή αλλαγή προϊόντων υγιεινής κατά την έμμηνο ρύση.
Η EEOC είχε αρχικά ενημερώσει την Κρος ότι προτίθεται να προχωρήσει στην έρευνα της υπόθεσης. Ωστόσο, αργότερα γνωστοποίησε ότι διακόπτει την εξέτασή της, επικαλούμενη επίσης τη νέα πολιτική της κυβέρνησης.
Αλλαγή δεκαετιών στην προστασία των πολιτικών δικαιωμάτων
Η θεωρία του "disparate impact" αποτελεί θεμελιώδες εργαλείο εφαρμογής της αμερικανικής νομοθεσίας κατά των διακρίσεων εδώ και περισσότερο από μισό αιώνα. Καθιερώθηκε με απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου το 1971 και ενσωματώθηκε νομοθετικά από το Κογκρέσο το 1991, ενώ η συνταγματικότητά της επιβεβαιώθηκε εκ νέου το 2015.
Η αρχή αυτή χρησιμοποιήθηκε ιστορικά για την αντιμετώπιση πολιτικών που εμφανίζονταν ουδέτερες, αλλά στην πράξη απέκλειαν συγκεκριμένες ομάδες, όπως τα τεστ εγγραμματισμού που εφαρμόζονταν στις νότιες πολιτείες των ΗΠΑ και απέτρεπαν δυσανάλογα τους Αφροαμερικανούς από την άσκηση του εκλογικού τους δικαιώματος.
Καθώς η συγκεκριμένη νομική θεωρία εξακολουθεί να προβλέπεται από την ομοσπονδιακή νομοθεσία, ο πρόεδρος δεν μπορεί να την καταργήσει μονομερώς. Μπορεί όμως να καθορίζει τις προτεραιότητες των ομοσπονδιακών υπηρεσιών ως προς την εφαρμογή της, κάτι που επιχειρεί η κυβέρνηση Τραμπ.
Επιπτώσεις σε πολλούς τομείς
Η νέα πολιτική έχει ήδη οδηγήσει στην εγκατάλειψη σειράς σημαντικών υποθέσεων. Το υπουργείο Δικαιοσύνης απέσυρε αγωγές κατά αστυνομικών και πυροσβεστικών υπηρεσιών που αφορούσαν διαδικασίες προσλήψεων με δυσανάλογες επιπτώσεις σε μειονότητες, ενώ ακύρωσε συμφωνία περιβαλλοντικής δικαιοσύνης στην Αλαμπάμα, η οποία προέβλεπε εγκατάσταση αποχετευτικών συστημάτων σε κοινότητες Αφροαμερικανών.
Το υπουργείο Παιδείας περιόρισε σημαντικά τις έρευνες για διακρίσεις στα σχολεία, ενώ το υπουργείο Στέγασης απέσυρε κατευθυντήριες οδηγίες που χρησιμοποιούνταν για την αντιμετώπιση πρακτικών διακριτικής μεταχείρισης στην αγορά κατοικίας.
Παράλληλα, η Ομοσπονδιακή Επιτροπή Εμπορίου εγκατέλειψε υποθέσεις κατά αντιπροσωπειών αυτοκινήτων στο Τέξας, οι οποίες κατηγορούνταν ότι χρέωναν υψηλότερες πρόσθετες υπηρεσίες σε Αφροαμερικανούς και Λατίνους πελάτες.
Έντονες αντιδράσεις οργανώσεων
Οργανώσεις προάσπισης των πολιτικών δικαιωμάτων κάνουν λόγο για τη μεγαλύτερη υποχώρηση της ομοσπονδιακής προστασίας κατά των διακρίσεων εδώ και δεκαετίες. Όπως υποστηρίζουν, πολλές μορφές διακρίσεων δεν εκδηλώνονται μέσω ρητών ή γραπτών οδηγιών, αλλά μέσα από πολιτικές που φαίνονται ουδέτερες, παράγοντας όμως δυσανάλογα αποτελέσματα εις βάρος συγκεκριμένων κοινωνικών ομάδων.
Από την πλευρά της, η κυβέρνηση Τραμπ υποστηρίζει ότι οι εργοδότες δεν θα πρέπει να διώκονται με βάση στατιστικά στοιχεία ή έμμεσες επιπτώσεις, αλλά μόνο όταν αποδεικνύεται σαφής και σκόπιμη διάκριση.
Η προσέγγιση αυτή εντάσσεται στη συνολική προσπάθεια του Λευκού Οίκου να περιορίσει τις πολιτικές DEI σε δημόσιο και ιδιωτικό τομέα, δίνοντας έμφαση στην αξιολόγηση των εργαζομένων αποκλειστικά με βάση τα προσόντα και τις επιδόσεις τους.