Η τουρκική Πολεμική Αεροπορία βρίσκεται μπροστά στη μεγαλύτερη αναδιάρθρωση της ιστορίας της. Μετά τον αποκλεισμό της Άγκυρας από το πρόγραμμα των F-35 λόγω της αγοράς των ρωσικών S-400, στην προηγούμενη θητεία Τραμπ, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν επιχειρεί να οικοδομήσει μια νέα στρατηγική αεροπορικής ισχύος βγαίνοντας από το πρόβλημα που ο ίδιος δημιούργησε, η οποία είναι δυνατόν στηρίζεται σε τέσσερις διαφορετικές πλατφόρμες τη στιγμή που όλες οι πολεμικές αεροπορίες μειώνουν τους τύπους των μαχητικών τους.
Το σχέδιο καταλήγει να είναι πολύ φιλόδοξο αλλά και εξαιρετικά περίπλοκο. Περιλαμβάνει την απόκτηση νέων F-16 Block 70 (γνωστών και ως F-16V), την αγορά Eurofighter Typhoon, την ανάπτυξη του εγχώριου μαχητικού πέμπτης γενιάς KAAN και, ταυτόχρονα, τη διατήρηση ανοικτού του διαύλου με την Ουάσιγκτον για πιθανή επιστροφή στο πρόγραμμα των F-35 εφόσον υπάρξει πολιτική λύση στο ζήτημα των S-400.
Η επιλογή αυτή αντανακλά τόσο τις μεγαλεπίβολες μελοντικές επιχειρησιακές ανάγκες της Τουρκίας όσο και τις γεωπολιτικές αβεβαιότητες που αντιμετωπίζει η χώρα σε μια περίοδο έντονων ανακατατάξεων στη Μέση Ανατολή και στην Ανατολική Μεσόγειο.
F-16V: Η ραχοκοκαλιά της τουρκικής αεροπορίας
Παρά τα φιλόδοξα σχέδια για αεροσκάφη πέμπτης γενιάς, τα F-16 θα συνεχίσουν να αποτελούν τον βασικό κορμό της τουρκικής αεροπορίας για τουλάχιστον μία ακόμη δεκαετία, όπως και τις προηγούμνες
Η συμφωνία που εγκρίθηκε από τις Ηνωμένες Πολιτείες αφορά 40 νέα F-16 Block 70 και μεγάλο πακέτο οπλισμού και υποστήριξης. Τα νέα αεροσκάφη διαθέτουν ραντάρ AESA AN/APG-83, εξελιγμένα ηλεκτρονικά συστήματα, νέα αποστολικά υπολογιστικά συστήματα και σημαντικά αυξημένες δυνατότητες δικτυοκεντρικού πολέμου. Αρχικά η Άγκυρα ζητούσε 120 αεροσκάφη, 80 αναβαθμισμένα και 40 νέα, αλλά τελικά οι αριθμοί μειώθηκαν
Για την Άγκυρα, τα νέα F-16 καλύπτουν το κενό που δημιουργήθηκε μετά την αποχώρηση των F-4E Phantom και τις καθυστερήσεις του KAAN. Παράλληλα, προσφέρουν χρόνο στην τουρκική αμυντική βιομηχανία να εξελίξει τα εγχώρια προγράμματα ηλεκτρονικών και όπλων χωρίς να μειωθεί η επιχειρησιακή ετοιμότητα της Πολεμικής Αεροπορίας, εφόσον οι ΗΠΑ τους παραχωρήσουν δυνατότητες συμπαραγωγής και τους παραχωρήσουν τεχνογνωσία,
Eurofighter: Η ευρωπαϊκή λύση
Μετά τις «κίτρινες κάρτες» από τις ΗΠΑ και το ιδιότροπη σχέση με τη Γαλλία ο Ερντογάν στράφηκε στη μοναδική επιλογή που του έμεινε για νέα μαχητικά: το Eurofighter Typhoon. Διότι ούτε ρωσικά, ούτε κινέζικα μπορούσε να εντάξει εύκολα στο τουρκικό οπλοστάσιο.
Έπειτα από χρόνια γερμανικών επιφυλάξεων, οι διαπραγματεύσεις προχώρησαν σημαντικά, με τη Βρετανία να αναλαμβάνει πρωταγωνιστικό ρόλο στις συνομιλίες μεταξύ των χωρών της κοινοπραξίας και της Άγκυρας.
Στόχος της Τουρκίας είναι η απόκτηση έως και 40 Eurofighter, ενώ σε διάφορα σενάρια εξετάστηκε ακόμη και η αγορά μεταχειρισμένων αεροσκαφών από το Κατάρ, το Κουβέιτ ή το Ομάν ώστε να επιταχυνθούν οι παραδόσεις. Ωστόσο ο πόλεμος στο Ιράν ήταν αυτός που άλλαξε τα δεδομένα, και παρόλο που Τούρκοι αεροπόροι βρίσκονται στο «αδελφό εμιράτο» και τα Rafale και για τα Eurofighter, ούτε ένα μαχητικό δεν εντάχθηκε επίσημα στην THK.
Η αγορά τους έχει και ισχυρό πολιτικό συμβολισμό, καθώς αποτελεί το πρώτο μεγάλο ευρωπαϊκό εξοπλιστικό πρόγραμμα της Τουρκίας μετά από αρκετά χρόνια έντασης με πολλές χώρες της Ε.Ε.
KAAN: Το μεγάλο στοίχημα
H Άγκυρα στο ευρύτερο εθνικό σχέδιο εγχώριας κατασκευής σύγχρονων οπλικών συστημάτων επιχειρεί να παράξει και σύγχρονο μαχητικό, με το KAAN να αποτελεί την καρδιά όμως της τουρκικής στρατηγικής.
Το πρόγραμμα έχει εξελιχθεί σε έργο εθνικού κύρους, αντίστοιχο με τα drone Bayraktar στον χώρο των UAV. Η πρώτη πτήση του πρωτοτύπου πραγματοποιήθηκε το 2024 με παλαιότερο κινητήρα F-16 και πλέον βρίσκονται σε εξέλιξη νέες δοκιμές με βελτιωμένα πρωτότυπα.
Σύμφωνα με τον σχεδιασμό της Turkish Aerospace, οι πρώτες επιχειρησιακές παραδόσεις Block 10 αναμένονται προς το τέλος της δεκαετίας, ενώ ήδη η τουρκική αεροπορία έχει προχωρήσει στην πρώτη παραγγελία των αρχικών αεροσκαφών.
Ωστόσο, το πρόγραμμα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σοβαρές προκλήσεις. Το σημαντικότερο ζήτημα παραμένει ο κινητήρας. Τα πρώτα KAAN χρησιμοποιούν αμερικανικούς General Electric F110, ενώ η Άγκυρα επιδιώκει την ανάπτυξη πλήρως εγχώριου κινητήρα μέσα στην επόμενη δεκαετία. Ωστόσο υπάρχουν δύο ακόμη σημαντικά ζητήματα: σύγχρονα ηλεκτρονικά και σύστημα αυτοπροστασίας. Έτσι συνεχίζεται η ανάπτυξη του ραντάρ AESA, των ηλεκτρονικών συστημάτων και των χαρακτηριστικών χαμηλής παρατηρησιμότητας, αλλά η Άγκυρα επιχειρεί να εξασφαλίσει από το εξωτερικό αφού μέχρι τώρα τα δική της κατασκευής δεν αποδίδουν.
Όμως παρά τις δυσκολίες, η τουρκική κυβέρνηση θεωρεί ότι το KAAN αποτελεί το μοναδικό πρόγραμμα που μπορεί να εξασφαλίσει στρατηγική αυτονομία έναντι των δυτικών περιορισμών στις εξαγωγές αμυντικού υλικού, όπως Τουρκοι αξιωματούχοι αποδίδουν.
Η Άγκυρα έχει θέσει ιδιαίτερα υψηλούς στόχους για το KAAN, το οποίο προορίζεται να αποτελέσει τη ραχοκοκαλιά της Τουρκικής Πολεμικής Αεροπορίας μετά το 2035. Η πρώτη επίσημη παραγγελία αφορά 20 μαχητικά KAAN Block 10, με τις παραδόσεις να προγραμματίζονται να ξεκινήσουν στα τέλη της δεκαετίας.
Ωστόσο, σύμφωνα με δηλώσεις της Turkish Aerospace (TUSAŞ) και τουρκικά αμυντικά δημοσιεύματα, ο αρχικός επιχειρησιακός σχεδιασμός προβλέπει την απόκτηση περίπου 148 αεροσκαφών, ενώ ο μακροπρόθεσμος στόχος εκτιμάται ότι μπορεί να φτάσει ακόμη και τα 250 KAAN. Ένας τέτοιος αριθμός θα επέτρεπε στην Τουρκία να αντικαταστήσει σταδιακά το μεγαλύτερο μέρος του στόλου των F-16, μειώνοντας την εξάρτησή της από ξένους προμηθευτές και δημιουργώντας για πρώτη φορά μια αεροπορία που θα βασίζεται κυρίως σε μαχητικά εγχώριας σχεδίασης και παραγωγής.
Το F-35 δεν έχει εγκαταλειφθεί
Παρά την πρόοδο του KAAN, η Τουρκία δεν έχει εγκαταλείψει το F-35.
Αντίθετα, τα τελευταία δύο χρόνια παρατηρείται σταδιακή βελτίωση των επαφών μεταξύ Άγκυρας και Ουάσιγκτον. Η κυβέρνηση Τραμπ έχει αφήσει ανοικτό το ενδεχόμενο επανεξέτασης της τουρκικής συμμετοχής, υπό την προϋπόθεση ότι θα υπάρξει πολιτική λύση στο ζήτημα των S-400 και των κυρώσεων CAATSA. Παράλληλα, προωθούνται και άλλες αμυντικές συμφωνίες, όπως η έγκριση για κινητήρες F110 που θα χρησιμοποιηθούν και στο πρόγραμμα KAAN.
Για την Άγκυρα, η επιστροφή στο F-35 δεν αφορά μόνο την απόκτηση ενός αεροσκάφους πέμπτης γενιάς. Σημαίνει επίσης επανένταξη στην αμερικανική αλυσίδα αμυντικής βιομηχανίας, πρόσβαση σε προηγμένες τεχνολογίες και αποκατάσταση των σχέσεων με το ΝΑΤΟ σε έναν ιδιαίτερα κρίσιμο τομέα.
Ένα δύσκολο μίγμα τεσσάρων μαχητικών
Το φιλόδοξο σχέδιο της Τουρκίας δημιουργεί σημαντικές προκλήσεις και εγκυμονεί πολλά προβλήματα. Η συντήρηση τεσσάρων διαφορετικών τύπων μαχητικών συνεπάγεται διαφορετικά αποθέματα ανταλλακτικών, ξεχωριστή εκπαίδευση τεχνικών και χειριστών, πολλαπλές γραμμές εφοδιασμού και αυξημένο λειτουργικό κόστος.
Επιπλέον, η ενσωμάτωση διαφορετικών ηλεκτρονικών συστημάτων, όπλων και λογισμικού σε ένα ενιαίο δίκτυο διοίκησης και ελέγχου αποτελεί τεχνικά απαιτητική διαδικασία, ιδιαίτερα όταν εμπλέκονται αμερικανικές, ευρωπαϊκές και εγχώριες τεχνολογίες.
Από την άλλη πλευρά, η Άγκυρα θεωρεί ότι η διαφοροποίηση των προμηθευτών μειώνει την εξάρτησή της από μία μόνο χώρα και περιορίζει τον κίνδυνο μελλοντικών εμπάργκο.
Η επόμενη δεκαετία θα κρίνει το σχέδιο
Ο Ερντογάν επιχειρεί ουσιαστικά να δημιουργήσει μία αεροπορία πολλαπλών επιπέδων: τα F-16V θα καλύπτουν τον κύριο όγκο των επιχειρήσεων, τα Eurofighter θα ενισχύουν την αεροπορική υπεροχή, το KAAN θα αποτελέσει τη μακροπρόθεσμη εθνική λύση πέμπτης γενιάς και τα F-35 παραμένουν ο μεγάλος στρατηγικός στόχος, εφόσον αλλάξουν οι πολιτικές συνθήκες στις σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Το αν αυτό το εξαιρετικά σύνθετο σχέδιο θα υλοποιηθεί εξαρτάται όχι μόνο από τις οικονομικές δυνατότητες της Τουρκίας, αλλά και από τις γεωπολιτικές εξελίξεις, τις σχέσεις της με τη Δύση και την πρόοδο της εγχώριας αμυντικής βιομηχανίας. Σε κάθε περίπτωση, η επόμενη δεκαετία αναμένεται να καθορίσει εάν η Άγκυρα θα καταφέρει να αποκτήσει μία από τις ισχυρότερες και πιο πολυσύνθετες αεροπορικές δυνάμεις στην ευρύτερη περιοχή ή αν το φιλόδοξο σχέδιο των τεσσάρων διαφορετικών μαχητικών θα αποδειχθεί υπερβολικά δαπανηρό και επιχειρησιακά δύσκολο να υποστηριχθεί.