Μια αντίληψη ισχύος που αμφισβητεί τους διεθνείς θεσμούς και δίνει προτεραιότητα στην αμερικανική στρατιωτική και οικονομική δύναμη, παρουσίασε από το βήμα του ΟΗΕ ο Ντόναλντ Τραμπ, συνδευόμενη από απειλές κατά του Ιράν, αναφορές στη Βενεζουέλα και τη Γροιλανδία. Ξεκάθαρα, το μήνυμα συγκρούεται με τη λογική της πολυμερούς τάξης που εκπροσωπεί ο ΟΗΕ.
Η αίθουσα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ δύσκολα θα μπορούσε να είναι πιο συμβολική για μια ομιλία σαν αυτή του Ντόναλντ Τραμπ. Από το βήμα ενός οργανισμού που ιδρύθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο με στόχο την αποτροπή νέων πολέμων και την επίλυση διεθνών διαφορών μέσω κανόνων και διπλωματίας, ο Αμερικανός πρόεδρος μίλησε για στρατιωτική ισχύ, οικονομική πίεση και αμερικανικά εθνικά συμφέροντα. Η ομιλία του στις 22 Σεπτεμβρίου αποτέλεσε μια από τις πιο καθαρές εκφράσεις της εξωτερικής πολιτικής της δεύτερης θητείας του.
Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν το Ιράν. Ο Τραμπ έθεσε ανοιχτά το δίλημμα μεταξύ μιας συμφωνίας που θα επέτρεπε στην Τεχεράνη να ανοικοδομήσει τη χώρα και μιας στρατιωτικής κλιμάκωσης που, όπως είπε, θα μπορούσε να οδηγήσει στην «εξόντωση» της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Παράλληλα, κάλεσε το Ιράν να επιστρέψει στις διαπραγματεύσεις και να ανοίξει πλήρως τα Στενά του Ορμούζ, αφήνοντας να εννοηθεί ότι η διπλωματική οδός παραμένει διαθέσιμη.
Η αντίφαση είναι χαρακτηριστική της σημερινής αμερικανικής στρατηγικής. Ενώ από το βήμα του ΟΗΕ ο Τραμπ απειλούσε με περαιτέρω στρατιωτική δράση, Αμερικανοί αξιωματούχοι άφηναν ανοιχτό το ενδεχόμενο επαφών με Ιρανούς αξιωματούχους στη Νέα Υόρκη. Ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο δήλωσε ότι η Ουάσιγκτον είναι ανοιχτή σε συνομιλίες, εφόσον αυτές μπορούν να οδηγήσουν σε αποτέλεσμα και να αποτρέψουν την απόκτηση πυρηνικού όπλου από το Ιράν.
Το ίδιο μοντέλο επανεμφανίστηκε στη Βενεζουέλα. Ο Τραμπ παρουσίασε την αμερικανική στρατιωτική επιχείρηση που οδήγησε στην απομάκρυνση του Νικολάς Μαδούρο ως απόδειξη της αμερικανικής αποφασιστικότητας, συνδέοντας την ισχύ με την προστασία των αμερικανικών συμφερόντων στο δυτικό ημισφαίριο. Η αναφορά του στις πετρελαϊκές δυνατότητες της χώρας και στη λογική ότι «ο νικητής παίρνει τα λάφυρα» μεταφέρει τη συζήτηση από την παραδοσιακή διπλωματία σε μια πολύ πιο συναλλακτική αντίληψη για την ισχύ και τους πόρους.
Ανάλογο μήνυμα έστειλε και για τη Γροιλανδία. Η Ουάσιγκτον εγκατέλειψε προς το παρόν την απαίτηση για αμερικανική κυριαρχία στο νησί και υπέγραψε με τη Δανία και τη Γροιλανδία συμφωνία που επιτρέπει την ενίσχυση της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στην Αρκτική. Ο Τραμπ ανακοίνωσε ότι σχεδιάζονται δύο νέες αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις, ενώ η συμφωνία διατηρεί τη Γροιλανδία υπό δανική κυριαρχία.
Η γεωπολιτική εικόνα που προκύπτει είναι ευρύτερη από τις επιμέρους κρίσεις. Ιράν, Βενεζουέλα και Γροιλανδία αποτελούν διαφορετικές περιπτώσεις, αλλά συνδέονται από την έμφαση που δίνει η Ουάσιγκτον στον έλεγχο στρατηγικών περιοχών, στις στρατιωτικές δυνατότητες και στην πρόσβαση σε κρίσιμους πόρους. Στην περίπτωση της Γροιλανδίας, το ενδιαφέρον αφορά την Αρκτική και τη στρατηγική θέση του νησιού. Στη Βενεζουέλα, το πετρέλαιο και το δυτικό ημισφαίριο. Στο Ιράν, τον Περσικό Κόλπο, τα Στενά του Ορμούζ και την πυρηνική ισορροπία της Μέσης Ανατολής.
Απέναντι σε αυτή την αντίληψη, αρκετοί ηγέτες χρησιμοποίησαν τη Γενική Συνέλευση για να υπερασπιστούν μια διαφορετική λογική. Ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν μίλησε για υποχώρηση προς τον «νόμο της ζούγκλας», ενώ ο πρόεδρος της Βραζιλίας Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα υπερασπίστηκε την εθνική κυριαρχία και την αυτοδιάθεση. Ο προβληματισμός είναι έκδηλος.
Τελικά, ποιοι κανόνες θα περιορίζουν τη χρήση ισχύος, σε έναν κόσμο όπου οι μεγάλες δυνάμεις ανταγωνίζονται όλο και πιο ανοιχτά;
Η σύγκρουση αυτή αγγίζει και τους ίδιους τους διεθνείς θεσμούς. Ο Τραμπ επανέλαβε την επίθεσή του κατά του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου, υποστηρίζοντας ότι Αμερικανοί στρατιωτικοί δεν θα υπόκεινται στη δικαιοδοσία του, ενώ απέρριψε την ιδέα διεθνών περιορισμών στην τεχνητή νοημοσύνη. Την ίδια ώρα, ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες κάλεσε για ισχυρότερη παγκόσμια διακυβέρνηση της AI και μεγαλύτερη συνεργασία απέναντι στις διεθνείς κρίσεις.
Ακόμη και η αναφορά του Τραμπ στην τεχνητή νοημοσύνη είχε πολιτική διάσταση. Απέρριψε αυτό που χαρακτήρισε «παγκοσμιοποιημένο» σχέδιο ελέγχου της AI και πρότεινε, με το χαρακτηριστικό ύφος του, να αποκαλείται στο εξής «υπερ-νοημοσύνη».
Το ουσιαστικό μήνυμα ήταν, ότι η Ουάσιγκτον δεν προτίθεται να αποδεχθεί διεθνείς κανόνες που θεωρεί ότι περιορίζουν την αμερικανική τεχνολογική υπεροχή.
Η ομιλία στον ΟΗΕ είχε έτσι διπλή λειτουργία:
- Προς το εξωτερικό, ο Τραμπ παρουσίασε μια Αμερική διατεθειμένη να χρησιμοποιήσει τη στρατιωτική, οικονομική και τεχνολογική της ισχύ για να επιβάλει τους στόχους της.
- Προς το εσωτερικό, υπερασπίστηκε τις επιλογές της δεύτερης θητείας του, ενώ το μέτωπο με το Ιράν παραμένει ανοιχτό και οι ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου πλησιάζουν.
Τί σημαίνουν όλα αυτά για τη διεθνή τάξη; Πιθανότατα αναγκαστικές «συμφωνίες» μέσω πίεσης και ακόμη μεγαλύτερη αποδυνάμωση των κανόνων που για οκτώ δεκαετίες αποτέλεσαν τη βάση της πολυμερούς διπλωματίας.