Το στενό του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, η θαλάσσια πύλη που συνδέει την Ερυθρά Θάλασσα με τον Κόλπο του Άντεν και τον Ινδικό Ωκεανό, εξελίσσεται σε ένα από τα πλέον κρίσιμα γεωπολιτικά σημεία του πλανήτη. Η ταχεία επέκταση των Χούθι στη δυτική ακτή της Υεμένης και η κατάληψη στρατηγικών θέσεων κοντά στο στενό μετατρέπουν την περιοχή σε πεδίο αντιπαράθεσης όπου συναντώνται τα συμφέροντα της Σαουδικής Αραβίας, της Τουρκίας, του Ισραήλ, των ΗΠΑ, της Κίνας και ευρωπαϊκών χωρών, ενώ στην αφρικανική πλευρά βρίσκονται το Τζιμπουτί, η Ερυθραία, η Σομαλία και η Σομαλιλάνδη.
Η σημασία του περάσματος είναι πρωτίστως οικονομική. Περίπου 12% του παγκόσμιου εμπορίου περνά από τον διάδρομο της Ερυθράς Θάλασσας, ενώ σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται το Reuters, περίπου 7% της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου διέρχεται από το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ. Για την Ευρώπη, η διαδρομή είναι κρίσιμη επειδή συνδέει τον Ινδικό Ωκεανό με τη διώρυγα του Σουέζ και από εκεί με τη Μεσόγειο.
Η Υεμένη στην αραβική πλευρά του στενού
Η μεγάλη αλλαγή των τελευταίων εβδομάδων βρίσκεται στην Υεμένη. Οι Χούθι έχουν επεκτείνει τον έλεγχό τους στη δυτική ακτογραμμή, καταλαμβάνοντας μεταξύ άλλων το στρατηγικό λιμάνι της Μόκα και το νησί Μαγιούν, που βρίσκεται μέσα στο Μπαμπ ελ-Μαντέμπ. Η αμερικανική ναυτική προειδοποίηση κάνει λόγο για αυξημένη δυνατότητα των Χούθι να εντοπίζουν και να απειλούν εμπορικά πλοία που διέρχονται από την περιοχή.
Η εξέλιξη έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή οι Χούθι δεν χρειάζεται να ελέγχουν ολόκληρη τη θαλάσσια περιοχή για να επηρεάσουν τις διεθνείς μεταφορές. Αρκεί η δυνατότητα να αυξάνουν το ρίσκο για τα πλοία, να ανεβάζουν τα ασφάλιστρα, να επιμηκύνουν τις διαδρομές και να υποχρεώνουν τους ναυλωτές να επανεξετάζουν εάν θα περάσουν από το Σουέζ ή θα ακολουθήσουν τη διαδρομή γύρω από το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας.
Ήδη από τον Ιούλιο οι Χούθι είχαν ανακοινώσει ναυτικό αποκλεισμό πλοίων που συνδέονται με τη Σαουδική Αραβία. Παράλληλα, έχουν προειδοποιήσει ότι μπορούν να πλήξουν πλοία και συμφέροντα που θεωρούν ότι συνδέονται με τους αντιπάλους τους. Η αμερικανική MARAD καταγράφει περισσότερες από 100 επιθέσεις σε εμπορικά πλοία από τον Νοέμβριο του 2023 έως τον Οκτώβριο του 2025, ενώ επισημαίνει ότι η απειλή παραμένει ενεργή το 2026.
Σαουδική Αραβία: Το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ ως ενεργειακή αρτηρία
Στην απέναντι, αραβική πλευρά βρίσκεται η Σαουδική Αραβία, η οποία βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με ένα διπλό πρόβλημα: την ασφάλεια των ενεργειακών υποδομών της και την απρόσκοπτη μεταφορά των προϊόντων της προς τις διεθνείς αγορές.
Οι επιθέσεις των Χούθι έχουν επαναφέρει στο προσκήνιο τον κίνδυνο για τις εξαγωγές πετρελαίου και τις θαλάσσιες μεταφορές από την Ερυθρά Θάλασσα. Το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα καθώς ταυτόχρονα η περιοχή βρίσκεται αντιμέτωπη με τις αναταράξεις στα Στενά του Ορμούζ.
Η Σαουδική Αραβία ανακοίνωσε τον Ιούλιο σχέδιο για τη δημιουργία πολυεθνικού συνασπισμού θαλάσσιας άμυνας με στόχο την προστασία της ναυσιπλοΐας και των ενεργειακών διαδρομών στην Ερυθρά Θάλασσα. Μεταξύ των χωρών που στήριξαν την πρωτοβουλία περιλαμβάνονται η Τουρκία, η Αίγυπτος και το Τζιμπουτί.
Παράλληλα, η Άγκυρα έχει δηλώσει ότι μπορεί να συνδράμει τις σαουδαραβικές ανάγκες στο πλαίσιο της νέας αμυντικής συμφωνίας Σαουδικής Αραβίας–Τουρκίας–Πακιστάν. Η τουρκική πλευρά έχει συνδέσει την εξέλιξη με την ανάγκη αντιμετώπισης των επιθέσεων των Χούθι και την προστασία των ενεργειακών και εμπορικών διαδρομών.
Τζιμπουτί: Η αφρικανική «πύλη» του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ
Αν η Υεμένη είναι το κλειδί στην αραβική πλευρά, το Τζιμπουτί είναι το αντίστοιχο στρατηγικό κλειδί στην αφρικανική πλευρά.
Η χώρα βρίσκεται ακριβώς απέναντι από την Υεμένη και έχει μετατρέψει τη γεωγραφική της θέση σε οικονομικό και στρατιωτικό πλεονέκτημα. Στο έδαφός της διατηρούν στρατιωτικές εγκαταστάσεις ή παρουσία μεγάλες δυνάμεις, μεταξύ των οποίων οι ΗΠΑ, η Κίνα, η Γαλλία, η Ιταλία και η Ιαπωνία. Η Κίνα μάλιστα αναβάθμισε πρόσφατα τις εγκαταστάσεις της στο Τζιμπουτί με νέες υποδομές επικοινωνιών και επιτήρησης.
Το οικονομικό μοντέλο του Τζιμπουτί βασίζεται σε μεγάλο βαθμό ακριβώς στη γεωγραφία του. Η χώρα λειτουργεί ως κόμβος λιμένων, μεταφορών, στρατιωτικών βάσεων και εμπορίου για ολόκληρη την περιοχή, ενώ αποτελεί βασική πύλη για την Αιθιοπία, μια χώρα χωρίς ακτογραμμή.
Η νέα κρίση όμως έχει και άμεσο ανθρωπιστικό κόστος. Χιλιάδες άνθρωποι εγκαταλείπουν τη δυτική Υεμένη και περνούν απέναντι στο Τζιμπουτί. Σύμφωνα με την Al Jazeera, οι αφίξεις ξεπέρασαν τις 3.400 μέσα σε 48 ώρες, ενώ οι αρχές προετοιμάζονται ακόμη και για 10.000 πρόσφυγες εάν συνεχιστεί ο ρυθμός. Η Ύπατη Αρμοστεία έχει αναφέρει ότι περισσότεροι από 100.000 άνθρωποι έχουν εκτοπιστεί στο εσωτερικό της Υεμένης, ενώ χιλιάδες αναζητούν ασφάλεια στο Τζιμπουτί.
Ερυθραία: Μόλις 20 χιλιόμετρα από την Υεμένη
Ακόμη πιο σύνθετη είναι η θέση της Ερυθραίας. Οι ακτές της βρίσκονται μόλις περίπου 20 χιλιόμετρα από την απέναντι πλευρά του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, γεγονός που της προσδίδει ιδιαίτερη γεωπολιτική αξία.
Ακόμη πιο σύνθετη γίνεται η εικόνα στην Ερυθραία, η οποία βρίσκεται μόλις λίγα ναυτικά μίλια από την Υεμένη και ελέγχει την αφρικανική πλευρά του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ. Η χώρα του Ισάιας Αφεγουέρκι βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο όχι μόνο του γεωπολιτικού ανταγωνισμού για την Ερυθρά Θάλασσα, αλλά και μιας προσπάθειας της ερυθραϊκής αντιπολίτευσης στη διασπορά να οργανώσει την ανατροπή του καθεστώτος.
Όπως αποκαλύπτει δημοσίευμα της Haaretz, η αντιπολιτευτική οργάνωση Brigade N’Hamedu χρησιμοποιεί αποθήκη στο νότιο Τελ Αβίβ ως έναν από τους διεθνείς οργανωτικούς της κόμβους. Η οργάνωση επιχειρεί να δημιουργήσει ένα παγκόσμιο πολιτικό δίκτυο Ερυθραίων, με στόχο να συγκεντρώσει ανθρώπους που ζουν εκτός χώρας και, όπως δηλώνουν οι ίδιοι οι επικεφαλής της, να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για επιστροφή στην Ερυθραία και πολιτική ανατροπή του Αφεγουέρκι.
Η κίνηση δεν περιορίζεται στο Ισραήλ. Σύμφωνα με τη Haaretz, πραγματοποιήθηκαν αντίστοιχες διαδικασίες σε 17 σημεία σε ολόκληρο τον κόσμο, μέσω των οποίων εκλέχθηκε 51μελές διεθνές συμβούλιο. Περίπου 1.300 Ερυθραίοι συμμετείχαν στην ψηφοφορία που πραγματοποιήθηκε στο Ισραήλ, ενώ το συμβούλιο πραγματοποιεί πλέον εβδομαδιαίες συνεδριάσεις με αντικείμενο τη χρηματοδότηση, την κατανομή αρμοδιοτήτων, τις διπλωματικές επαφές, τη δημιουργία βάσης στην Αιθιοπία και την επικοινωνία με ανθρώπους που παραμένουν στο εσωτερικό της Ερυθραίας.
Επικεφαλής της προσπάθειας εμφανίζεται ο Beyene Gerezgher, ο οποίος βρίσκεται στην Αντίς Αμπέμπα. Ο ίδιος υποστηρίζει ότι η οργάνωση διαθέτει επαφές στο εσωτερικό της Ερυθραίας, ακόμη και σε κυβερνητικούς και στρατιωτικούς κύκλους, ισχυρισμός που, όπως επισημαίνει το δημοσίευμα, δεν έχει επιβεβαιωθεί ανεξάρτητα. Η οργάνωση υποστηρίζει επίσης ότι υπάρχουν άνθρωποι στο εσωτερικό της χώρας που είναι έτοιμοι να στηρίξουν μια αλλαγή καθεστώτος.
Το γεγονός αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα λόγω της γεωγραφίας. Η Ερυθραία διαθέτει ακτές στην Ερυθρά Θάλασσα και βρίσκεται ακριβώς απέναντι από την Υεμένη, σε ένα σημείο όπου Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, Κόλπος του Άντεν και θαλάσσιος δρόμος προς το Σουέζ συνδέονται σε έναν ενιαίο στρατηγικό διάδρομο. Επομένως, οποιαδήποτε σοβαρή εσωτερική αποσταθεροποίηση στην Ασμάρα θα μπορούσε να αποκτήσει άμεση περιφερειακή διάσταση, καθώς θα επηρέαζε μια περιοχή όπου ήδη συγκρούονται διαφορετικά συμφέροντα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η ισραηλινή διάσταση. Οι σχέσεις Ισραήλ–Ερυθραίας έχουν ψυχρανθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια, ενώ το Ισραήλ έκλεισε την πρεσβεία του στην Ασμάρα το 2022. Παράλληλα, η ερυθραϊκή αντιπολίτευση έχει αναπτύξει οργανωτική παρουσία στο Ισραήλ, γεγονός που προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο στον ήδη περίπλοκο ανταγωνισμό γύρω από την Ερυθρά Θάλασσα.
Σομαλία και Τουρκία: Η Άγκυρα αποκτά θαλάσσιο βάθος
Στη Σομαλία η Τουρκία έχει πλέον δημιουργήσει ένα από τα σημαντικότερα στρατηγικά της αποτυπώματα στην Αφρική. Η Άγκυρα διατηρεί στρατιωτική βάση στο Μογκαντίσου, εκπαιδεύει σομαλικές δυνάμεις και έχει συμφωνία δεκαετούς διάρκειας για την ενίσχυση και εκπαίδευση του σομαλικού ναυτικού. Το τουρκικό κοινοβούλιο ενέκρινε επίσης την παράταση της ανάπτυξης τουρκικών δυνάμεων στη Σομαλία έως τον Ιούλιο του 2028.
Η σχέση όμως δεν περιορίζεται στην ασφάλεια. Τον Απρίλιο του 2026, το τουρκικό γεωτρύπανο Çağrı Bey έφτασε στο Μογκαντίσου για την πρώτη υπεράκτια γεώτρηση της Τουρκίας εκτός συνόρων, στο πλαίσιο της ενεργειακής συνεργασίας με τη Σομαλία.
Έτσι, η Τουρκία αποκτά ταυτόχρονα στρατιωτικό, ενεργειακό και οικονομικό αποτύπωμα σε μια περιοχή που βρίσκεται ακριβώς δίπλα στον διάδρομο Μπαμπ ελ-Μαντέμπ–Κόλπος του Άντεν.
Σομαλιλάνδη: Το λιμάνι της Μπερμπέρα στο επίκεντρο
Λίγο βορειότερα βρίσκεται η Σομαλιλάνδη, η οποία έχει εξελιχθεί σε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα γεωπολιτικά σημεία του νέου χάρτη, που αναγνωρίστηκε και στηρίζεται από το Ισραήλ.
Το λιμάνι της Μπερμπέρα βρίσκεται απέναντι από την Υεμένη και κοντά στις βασικές θαλάσσιες γραμμές που οδηγούν στο Μπαμπ ελ-Μαντέμπ. Η θέση του έχει προσελκύσει εδώ και χρόνια επενδύσεις και στρατηγικό ενδιαφέρον, ενώ η Σομαλιλάνδη επιχειρεί να μετατρέψει τη γεωγραφική της θέση σε μοχλό οικονομικής και διπλωματικής αναβάθμισης.
Το Ισραήλ αναγνώρισε επίσημα τη Σομαλιλάνδη ως ανεξάρτητο κράτος τον Δεκέμβριο του 2025, εξέλιξη που άλλαξε τις ισορροπίες στην περιοχή. Τον Ιούνιο του 2026 ο πρόεδρος της Σομαλιλάνδης επισκέφθηκε επίσημα το Ισραήλ και εγκαινιάστηκε πρεσβεία της Σομαλιλάνδης στην Ιερουσαλήμ.
Η συνεργασία έχει και σαφή οικονομική διάσταση. Η ηγεσία της Σομαλιλάνδης επιδιώκει επενδύσεις σε ενέργεια, ύδρευση, γεωργία και κυβερνοασφάλεια, ενώ η Μπερμπέρα παρουσιάζεται ως πύλη προς την Ανατολική Αφρική.
Η αξία του λιμανιού αυξάνεται όσο μεγαλώνει η ανάγκη για εναλλακτικές διαδρομές και υποδομές γύρω από την Ερυθρά Θάλασσα. Και αν στην ομάδα χωρών φιλικές προς Ισραήλ προστεθούν η Αιθιοπία και η Ερυθραία, αυτομάτως με την τριάδα αυτή γίνεται άμεσος ανταγνωστής των τουρκικών και αραβικών συμφερόντων στην περιοχή.
Και αν σε αυτή την αντιπαράθεση προστεθούν το Σουδάν και το Νότιο Σουδάν, τότε στη γεωπολιτική σκακιέρα μπαίνουν και τα Εμιράτα.
Το οικονομικό ντόμινο φτάνει στο Σουέζ
Το μεγάλο οικονομικό διακύβευμα βρίσκεται βορειότερα, στην Αίγυπτο. Η διώρυγα του Σουέζ αποτελεί τον τελικό κρίκο της διαδρομής από την Ασία προς την Ευρώπη και η ασφάλεια του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ είναι προϋπόθεση για να παραμείνει ελκυστική αυτή η διαδρομή.
Η Αρχή της Διώρυγας του Σουέζ ανακοίνωσε ότι τα έσοδα για το οικονομικό έτος 2025/26 ανέκαμψαν στα 4,67 δισ. δολάρια, αυξημένα κατά 23%, καθώς περισσότερα πλοία άρχισαν να επιστρέφουν στη διαδρομή μετά την προηγούμενη κρίση στην Ερυθρά Θάλασσα. Οι διελεύσεις αυξήθηκαν κατά 10% και η διακινούμενη χωρητικότητα κατά 22%, αλλά παρέμεναν χαμηλότερες από τα επίπεδα που είχαν διαμορφωθεί πριν από την κρίση.
Αυτό δείχνει πόσο γρήγορα μεταφέρεται η γεωπολιτική ένταση στην πραγματική οικονομία. Όταν ένα πλοίο αποφεύγει το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ και το Σουέζ, η εναλλακτική διαδρομή γύρω από την Αφρική προσθέτει ημέρες ταξιδιού, αυξάνει την κατανάλωση καυσίμων και δεσμεύει περισσότερα πλοία για να πραγματοποιηθεί ο ίδιος όγκος μεταφορών.
Το αποτέλεσμα είναι υψηλότερο κόστος ναύλωσης, ασφάλισης και καυσίμων, το οποίο τελικά μπορεί να περάσει στις τιμές των προϊόντων.
Από το πετρέλαιο μέχρι τα containers
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στα εμπορευματοκιβώτια. Η ενεργειακή αγορά βρίσκεται επίσης στο επίκεντρο.
Η νέα κατάσταση στην Ερυθρά Θάλασσα αυξάνει το κόστος μεταφοράς πετρελαίου, ενώ οι παραγωγοί της περιοχής αναγκάζονται να χρησιμοποιούν εναλλακτικές διαδρομές και πρακτικές μεταφόρτωσης. Το Reuters αναφέρει ότι οι μεταφορές πετρελαίου από πλοίο σε πλοίο κοντά στο Ομάν έφτασαν περίπου τα 2,5 εκατ. βαρέλια ημερησίως τον Σεπτέμβριο, έναντι 1,4 εκατ. βαρελιών ημερησίως τον Αύγουστο, ενώ το κόστος ναύλωσης για πολύ μεγάλα δεξαμενόπλοια έχει ξεπεράσει τα 30 δολάρια ανά βαρέλι σε ορισμένες περιπτώσεις.
Για την Ευρώπη, συνεπώς, το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ δεν είναι μια μακρινή γεωπολιτική κρίση. Είναι ένας κρίκος στην αλυσίδα που συνδέει την Ασία, τον Περσικό Κόλπο, το Σουέζ, τη Μεσόγειο και τελικά τις ευρωπαϊκές αγορές.