Δεν πρόκειται για μια ιστορία γυναικείας ενδυνάμωσης, αλλά για μια μάχη επιβίωσης μέσα σε ένα ασφυκτικό καθεστώς περιορισμών. Με την εκπαίδευση, την εργασία και την ελευθερία τους να συρρικνώνονται, χιλιάδες Αφγανές στρέφονται στο επιχειρείν.
Ενώ οι Ταλιμπάν έχουν επιβάλει στο Αφγανιστάν ένα από τα πιο αυστηρά καθεστώτα περιορισμών για τις γυναίκες στον κόσμο, υπάρχει ένας τομέας όπου συνεχίζουν -έστω και με αυστηρούς όρους- να τους επιτρέπουν να δραστηριοποιούνται: η επιχειρηματικότητα. Όχι επειδή η θέση των γυναικών έχει βελτιωθεί, αλλά επειδή η οικονομία της χώρας δεν αντέχει να στερηθεί εντελώς τη συμβολή τους.
Όπως καταγράφουν σε εκτενές οδοιπορικό τους οι New York Times, η ίδρυση μιας μικρής επιχείρησης έχει μετατραπεί για χιλιάδες Αφγανές στην τελευταία διαθέσιμη διέξοδο για να εξασφαλίσουν εισόδημα, να διατηρήσουν μια στοιχειώδη κοινωνική ζωή και να μη βυθιστούν στην πλήρη απομόνωση.
Τα στοιχεία αποτυπώνουν αυτή την πραγματικότητα. Περισσότερες από 10.000 γυναίκες διαθέτουν σήμερα επίσημη επιχειρηματική άδεια, αριθμός δεκαπλάσιος σε σχέση με πριν από πέντε χρόνια, σύμφωνα με το Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο του Αφγανιστάν. Παράλληλα, η Παγκόσμια Τράπεζα εκτιμά ότι άλλες περίπου 120.000 εργάζονται χωρίς άδεια, καθιστώντας τις μικρές επιχειρήσεις τον μεγαλύτερο εργοδότη γυναικών στη χώρα.
Ωστόσο, πίσω από αυτή την εικόνα ανάπτυξης κρύβεται μια ζοφερή πραγματικότητα. Οι περισσότερες γυναίκες δεν επέλεξαν να γίνουν επιχειρηματίες επειδή ανακάλυψαν μια ευκαιρία. Αναγκάστηκαν, αφού πρώτα έχασαν όλες τις υπόλοιπες.
Από τα πανεπιστήμια στους αργαλειούς
Χιλιάδες κορίτσια που ονειρεύονταν να γίνουν δικηγόροι, μηχανικοί ή ακαδημαϊκοί είδαν τις φιλοδοξίες τους να ακυρώνονται, όταν οι Ταλιμπάν απαγόρευσαν τη δευτεροβάθμια και ανώτατη εκπαίδευση για τις γυναίκες. Άλλες δεν μπορούν πλέον να εργαστούν στη δημόσια διοίκηση, σε μεγάλο μέρος των μη κυβερνητικών οργανώσεων ή ακόμη και σε επαγγέλματα όπως η μαιευτική και η νοσηλευτική.
Έτσι, στράφηκαν στην υφαντουργία, στην παρασκευή καλλυντικών, στη χειροτεχνία ή σε μικρά εργαστήρια επαγγελματικής κατάρτισης.
Σύμφωνα με το Πρόγραμμα Ανάπτυξης του ΟΗΕ, λιγότερο από το 7% των γυναικών στο Αφγανιστάν εργαζόταν το 2024. Όσες εξακολουθούν να εργάζονται, όμως, βρίσκονται αντιμέτωπες με όλο και περισσότερους περιορισμούς, ενώ οι πρόσφατες συλλήψεις γυναικών από την αστυνομία ηθών προκάλεσαν μία από τις ελάχιστες δημόσιες διαμαρτυρίες των τελευταίων ετών.
«Η μοναδική ελπίδα που απέμεινε στις γυναίκες στο Αφγανιστάν είναι οι επιχειρήσεις», δηλώνει στους New York Times η Μπεχνάζ Σαλτζούγκι, εκπρόσωπος των γυναικών επιχειρηματιών στην επαρχία Χεράτ.
Επιχειρήσεις με... ανδρική συνοδεία
Η 19χρονη Νασίρα Αζίζι αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της γενιάς. Ήταν μόλις 14 ετών όταν οι Ταλιμπάν επέστρεψαν στην εξουσία και λίγο αργότερα της απαγορεύτηκε να συνεχίσει την εκπαίδευσή της μετά την έκτη τάξη.
Όπως περιγράφει στους New York Times, βυθίστηκε στην κατάθλιψη, μέχρι που βρήκε διέξοδο σε ένα εργαστήριο χαλιών. Με οικονομική ενίσχυση του ΟΗΕ δημιούργησε τη δική της επιχείρηση, η οποία σήμερα απασχολεί περίπου 450 γυναίκες είτε σε εργαστήρια, είτε από το σπίτι τους.
Παρότι η άδεια λειτουργίας βρίσκεται στο δικό της όνομα και η ίδια διαχειρίζεται τα οικονομικά, το προσωπικό και τη διοίκηση, οι άνδρες της οικογένειάς της παραμένουν απαραίτητοι. Τα αδέλφια της αναλαμβάνουν τον σχεδιασμό και το μάρκετινγκ, ενώ ο πατέρας της διευθύνει ένα από τα εργαστήρια.
Δεν πρόκειται για εξαίρεση, αλλά για κανόνα. Οι γυναίκες δεν μπορούν να συνομιλούν με άνδρες πελάτες, προμηθευτές ή τραπεζικούς υπαλλήλους. Δεν επιτρέπεται να ταξιδεύουν μόνες τους σε άλλες πόλεις για επαγγελματικές υποθέσεις και, σε πολλές περιπτώσεις, χρειάζονται πατέρα, σύζυγο ή αδελφό ακόμη και για τις πιο απλές συναλλαγές.
Η «Βασίλισσα των Μελισσών» μεταμφιέζεται σε άνδρα
Η 39χρονη Γκοντσά Καρίμι, γνωστή στην περιοχή της ως «Βασίλισσα των Μελισσών του Αφγανιστάν», έχει αναγκαστεί πολλές φορές να παραβιάσει τους κανόνες για να διατηρήσει ζωντανή την επιχείρησή της.
Όπως αφηγείται στους New York Times, ορισμένες φορές ντύνεται σαν άνδρας για να επισκεφθεί τα μελίσσια της έξω από τη Χεράτ, ενώ το 2023 φυλακίστηκε για είκοσι ημέρες ύστερα από επεισόδιο με αξιωματούχο των Ταλιμπάν σχετικά με τους περιορισμούς στις γυναίκες.
Όταν αποφυλακίστηκε, η μικρή της κόρη τη ρώτησε: «Μαμά, είσαι πραγματικά ελεύθερη ή ονειρεύομαι;»
Η ίδια παραδέχεται ότι μετά από εκείνη την εμπειρία αποφάσισε να μη συγκρουστεί ξανά με τις αρχές, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να αποδέχεται αδιαμαρτύρητα τους ολοένα αυστηρότερους περιορισμούς.
Όταν η επιτυχία παραμένει... ανδρική υπόθεση
Οι επιχειρήσεις που δημιουργούν οι γυναίκες, δεν τις απελευθερώνουν απαραίτητα ούτε μέσα στο ίδιο τους το σπίτι.
Η 21χρονη Ρόκια Ρεζάι ονειρευόταν να γίνει μηχανικός ορυχείων. Σήμερα παράγει χειροποίητα σαπούνια σε ένα μικρό εργαστήριο στη Χεράτ, συντηρώντας ολόκληρη την επταμελή οικογένειά της. Στόχος της είναι να μετατρέψει την εταιρεία Magnolia σε διεθνές brand μέχρι το 2030.
Παρ' όλα αυτά, ο πατέρας της, κατά τη διάρκεια συνέντευξης στους New York Times, διεκδικεί τα εύσημα για την επιτυχία της κόρης του. «Εγώ ελέγχω το μάρκετινγκ και αυτό είναι το σημαντικότερο. Αν εκείνη είναι η τηλεόραση, εγώ είμαι το τηλεχειριστήριο που επιλέγει το κανάλι», δηλώνει χαρακτηριστικά.
Η εικόνα συμπυκνώνει ίσως καλύτερα από οτιδήποτε άλλο το παράδοξο της σημερινής πραγματικότητας στο Αφγανιστάν. Οι γυναίκες δημιουργούν επιχειρήσεις, απασχολούν εργαζομένους, στηρίζουν τις οικογένειές τους και κρατούν ζωντανά ολόκληρα νοικοκυριά. Την ίδια στιγμή, όμως, εξακολουθούν να κινούνται μέσα σε ένα σύστημα που τους επιτρέπει να παράγουν πλούτο, αλλά όχι να ορίζουν τη ζωή τους.