Νέους αυστηρούς κανόνες για την αντιμετώπιση των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών στο διαδίκτυο και την ενίσχυση των δικαιωμάτων των καταναλωτών προωθεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, βάζοντας στο στόχαστρο τις παραπλανητικές τεχνικές που χρησιμοποιούν ιστοσελίδες, ηλεκτρονικά καταστήματα και ψηφιακές πλατφόρμες για να κατευθύνουν τις αγοραστικές επιλογές των χρηστών.
Η πρόταση για την Πράξη Ψηφιακής Δικαιοσύνης (Digital Fairness Act) προβλέπει την απαγόρευση 10 συγκεκριμένων πρακτικών χειραγώγησης, ενώ δίνει τη δυνατότητα επιβολής προστίμων που μπορούν να φθάσουν έως το 6% του ετήσιου παγκόσμιου κύκλου εργασιών μιας επιχείρησης.
Η πρωτοβουλία της Κομισιόν έρχεται να καλύψει τα κενά που έχουν εντοπιστεί στο υφιστάμενο ευρωπαϊκό πλαίσιο προστασίας των καταναλωτών, καθώς η εξάπλωση του ηλεκτρονικού εμπορίου και των ψηφιακών υπηρεσιών έχει δημιουργήσει νέες μορφές παραπλάνησης. Στο επίκεντρο βρίσκονται τα λεγόμενα «dark patterns», δηλαδή σχεδιαστικές πρακτικές σε ιστοσελίδες και εφαρμογές που επηρεάζουν ή περιορίζουν την ελευθερία επιλογής των χρηστών, ωθώντας τους σε αγορές, πρόσθετες χρεώσεις ή συνδρομές που ενδεχομένως δεν επιθυμούν.
Η πρόταση, η οποία αναμένεται να παρουσιαστεί επισήμως από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις 11 Νοεμβρίου, φιλοδοξεί να δημιουργήσει ένα ενιαίο και αυστηρότερο πλαίσιο προστασίας σε ολόκληρη την ΕΕ. Ωστόσο, θα πρέπει προηγουμένως να αποτελέσει αντικείμενο διαπραγμάτευσης μεταξύ των κρατών-μελών και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, προτού αποκτήσει ισχύ νόμου.
Οι 10 ψηφιακές πρακτικές που μπαίνουν στο στόχαστρο
Στον πυρήνα της νέας νομοθεσίας βρίσκεται η απαγόρευση 10 πρακτικών που θεωρούνται παραπλανητικές ή χειριστικές. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται οι ψεύτικες ενδείξεις περιορισμένης διαθεσιμότητας ενός προϊόντος, όπως οι ειδοποιήσεις ότι απομένουν ελάχιστα τεμάχια ή ότι πολλοί καταναλωτές αγοράζουν ταυτόχρονα το ίδιο προϊόν, όταν οι πληροφορίες αυτές δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται τα προεπιλεγμένα πεδία που προσθέτουν επιπλέον προϊόντα ή υπηρεσίες στο καλάθι αγορών χωρίς ενεργή επιλογή του χρήστη, αλλά και οι σχεδιαστικές τεχνικές που παρουσιάζουν την άρνηση μιας πρόσθετης υπηρεσίας ως λανθασμένη επιλογή.
Η Κομισιόν θέλει επίσης να αντιμετωπίσει τις επαναλαμβανόμενες αναδυόμενες ειδοποιήσεις που πιέζουν τους καταναλωτές να αλλάξουν μια απόφαση που έχουν ήδη λάβει, τις παραπλανητικές ειδοποιήσεις που εμφανίζονται σαν να έχει επικοινωνήσει κάποιος άλλος χρήστης, καθώς και τις περίπλοκες διατυπώσεις και τα διπλά αρνητικά που δυσκολεύουν την κατανόηση των επιλογών.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στις διαδικασίες ακύρωσης συνδρομών. Οι επιχειρήσεις δεν θα μπορούν να καθιστούν δυσανάλογα πιο δύσκολη την αποχώρηση από μια υπηρεσία σε σχέση με την εγγραφή σε αυτήν, ενώ οι όροι αυτόματης ανανέωσης και οι σχετικές χρεώσεις θα πρέπει να παρουσιάζονται με σαφήνεια.
Τέλος στις κρυφές χρεώσεις και στις παραπλανητικές εκπτώσεις
Η πρόταση επεκτείνεται και στον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνονται και παρουσιάζονται οι τιμές στο ηλεκτρονικό εμπόριο. Στόχος είναι να περιοριστούν οι πρακτικές κατά τις οποίες πρόσθετες, υποχρεωτικές χρεώσεις εμφανίζονται μόνο στο τελευταίο στάδιο της αγοράς, αυξάνοντας το τελικό ποσό που καλείται να πληρώσει ο καταναλωτής.
Παράλληλα, προβλέπονται αυστηρότεροι κανόνες για τις εκπτώσεις και τις συγκρίσεις τιμών, ώστε οι επιχειρήσεις να μην εμφανίζουν ως ιδιαίτερα συμφέρουσες προσφορές μειώσεις που βασίζονται σε παραπλανητικές τιμές αναφοράς. Η διαφάνεια αποκτά ιδιαίτερη σημασία και στην αγορά εισιτηρίων, όπου εφαρμόζεται δυναμική τιμολόγηση ανάλογα με τη ζήτηση.
Στην περίπτωση αυτή, οι επιχειρήσεις θα πρέπει να ενημερώνουν με σαφήνεια πόσα εισιτήρια μιας συγκεκριμένης κατηγορίας διατίθενται στην ανακοινωμένη τιμή, καθώς και ποια είναι η μέγιστη τιμή που ενδέχεται να καταβάλει ο αγοραστής. Με τον τρόπο αυτό επιχειρείται να περιοριστεί η αβεβαιότητα που προκαλούν οι διακυμάνσεις των τιμών κατά τη διαδικασία αγοράς.
Περισσότερη προστασία από τις εθιστικές λειτουργίες
Σημαντικό τμήμα της πρότασης αφορά και τον σχεδιασμό των ψηφιακών υπηρεσιών που ενθαρρύνουν την υπερβολική ή καταναγκαστική χρήση. Οι χρήστες θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να απενεργοποιούν λειτουργίες όπως η αυτόματη αναπαραγωγή περιεχομένου και άλλες τεχνικές που ενθαρρύνουν τη συνεχή παραμονή σε μια πλατφόρμα.
Η ρύθμιση αφορά λειτουργίες που ενισχύουν την αδιάκοπη κατανάλωση περιεχομένου ή επιβραβεύουν τη συστηματική επιστροφή των χρηστών σε συγκεκριμένες ώρες. Η πρόταση προβλέπει τη δυνατότητα απενεργοποίησής τους, μεμονωμένα ή συνολικά, χωρίς ωστόσο να επιβάλλει την απενεργοποίησή τους ως προεπιλεγμένη ρύθμιση.
Ιδιαίτερη μέριμνα προβλέπεται για τους ανηλίκους. Η εξατομικευμένη διαφήμιση που βασίζεται στην κατάρτιση προφίλ ανηλίκων θα απαγορεύεται, ενώ εισάγονται περιορισμοί και για τις πρακτικές που εφαρμόζονται στα διαδικτυακά παιχνίδια.
Ειδικότερα, η πρόταση προβλέπει απαγόρευση των λεγόμενων loot boxes για τους ανηλίκους, δηλαδή των μηχανισμών που επιτρέπουν την αγορά τυχαίων ψηφιακών ανταμοιβών, καθώς και των πρακτικών «pay-to-win», μέσω των οποίων οι παίκτες μπορούν να πληρώνουν για να αποκτούν πλεονεκτήματα στην εξέλιξη ενός παιχνιδιού. Ταυτόχρονα, τα εικονικά νομίσματα στα παιχνίδια θα πρέπει να εμφανίζουν την πραγματική χρηματική τους αξία και να είναι απενεργοποιημένα ως προεπιλογή για τους ανηλίκους, εκτός εάν υπάρχει γονική συγκατάθεση.
Αυτόματες ανανεώσεις και δικαίωμα εύκολης ακύρωσης
Οι συνδρομητικές υπηρεσίες αποτελούν ακόμη ένα πεδίο στο οποίο επιχειρεί να παρέμβει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Για συμβάσεις διάρκειας έξι μηνών ή περισσότερο, οι επιχειρήσεις θα υποχρεούνται να ενημερώνουν τους καταναλωτές για την επικείμενη αυτόματη ανανέωση, σε χρονικό διάστημα από έναν μήνα έως και 14 ημέρες πριν από αυτήν.
Παράλληλα, θα πρέπει να διαθέτουν εμφανή και εύκολα προσβάσιμη λειτουργία ηλεκτρονικής ακύρωσης της σύμβασης, ώστε ο καταναλωτής να μπορεί να τερματίζει τη συνδρομή του χωρίς να υποβάλλεται σε περίπλοκες διαδικασίες ή αλλεπάλληλα βήματα.
Η πρόταση προβλέπει επίσης ότι οι δωρεάν δοκιμαστικές περίοδοι δεν θα μπορούν να μετατρέπονται αυτόματα σε επί πληρωμή συνδρομές χωρίς την ενεργή συγκατάθεση του χρήστη. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται η ενίσχυση της δυνατότητας επικοινωνίας με φυσικό εκπρόσωπο εξυπηρέτησης πελατών, όταν ο καταναλωτής χρειάζεται ανθρώπινη υποστήριξη.
Πρόστιμα έως 6% του παγκόσμιου τζίρου
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η ενίσχυση των μηχανισμών επιβολής της νομοθεσίας. Σύμφωνα με το σχέδιο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα αποκτήσει άμεσες αρμοδιότητες διερεύνησης και επιβολής κυρώσεων για τις εμπορικές πρακτικές που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της νέας ρύθμισης.
Οι επιχειρήσεις που παραβιάζουν τους κανόνες θα κινδυνεύουν με πρόστιμα έως και 6% του ετήσιου παγκόσμιου κύκλου εργασιών τους. Παράλληλα, τα κράτη-μέλη θα πρέπει να προβλέψουν εθνικές κυρώσεις με ανώτατο όριο τουλάχιστον το 4% του ετήσιου κύκλου εργασιών στην αντίστοιχη χώρα.
Μία από τις σημαντικότερες θεσμικές αλλαγές είναι ότι η νέα Πράξη Ψηφιακής Δικαιοσύνης προβλέπεται να αντικαταστήσει την Οδηγία για τις Αθέμιτες Εμπορικές Πρακτικές του 2005, ενσωματώνοντας το περιεχόμενό της σε έναν ενιαίο κανονισμό. Η αλλαγή αυτή αποσκοπεί στον περιορισμό των διαφορετικών εθνικών ερμηνειών και στη δημιουργία κοινών κανόνων για τις επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται διασυνοριακά στην ευρωπαϊκή αγορά.
Η παρέμβαση της Κομισιόν αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας αναμόρφωσης του ευρωπαϊκού πλαισίου προστασίας των καταναλωτών στην ψηφιακή οικονομία. Το ζητούμενο δεν είναι μόνο η αντιμετώπιση της παραπλάνησης στις ηλεκτρονικές αγορές, αλλά και ο περιορισμός πρακτικών που αξιοποιούν τα προσωπικά δεδομένα, τις αδυναμίες ή την ευαλωτότητα των χρηστών για εμπορικούς σκοπούς.