Δέκα χρόνια μετά το δημοψήφισμα που οδήγησε το Ηνωμένο Βασίλειο εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Brexit παραμένει μία από τις πιο αμφιλεγόμενες πολιτικές αποφάσεις στη σύγχρονη ευρωπαϊκή ιστορία. Για πολλούς Βρετανούς υποσχόταν ανάκτηση της εθνικής κυριαρχίας και οικονομική αναγέννηση. Στην πράξη, όμως, άφησε πίσω του μια οικονομία με χαμηλότερη ανάπτυξη, βαθύτερες πολιτικές διαιρέσεις και μια χώρα που εξακολουθεί να αναζητά τον ρόλο της σε έναν κόσμο που έχει αλλάξει.
Για τους υποστηρικτές του Brexit το δημοψήφισμα του 2016 αποτέλεσε μια ιστορική ευκαιρία ώστε η Βρετανία να «πάρει πίσω τον έλεγχο» της μοίρας της. Η αποχώρηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση παρουσιάστηκε ως η αφετηρία μιας νέας εποχής ανεξαρτησίας, οικονομικής ευημερίας και παγκόσμιας επιρροής, απαλλαγμένης από τους περιορισμούς των Βρυξελλών.
Δέκα χρόνια αργότερα, ωστόσο, οι περισσότερες από τις υποσχέσεις που συνόδευσαν το Brexit δεν επιβεβαιώθηκαν, ενώ το κόστος της επιλογής αποδεικνύεται όλο και πιο εμφανές τόσο στην οικονομία, όσο και στην πολιτική σταθερότητα της χώρας.
Η καμπάνια υπέρ της εξόδου στηρίχθηκε σε μεγάλο βαθμό στην ιδέα ότι η χώρα θα μπορούσε να ανακτήσει το διεθνές της κύρος, θυμίζοντας τις δεκαετίες μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν εξακολουθούσε να θεωρεί τον εαυτό της παγκόσμια δύναμη.
Ο τότε πρωταγωνιστής της εκστρατείας υπέρ του Brexit και μετέπειτα πρωθυπουργός, Μπόρις Τζόνσον, υποστήριζε ότι η Βρετανία θα μετατρεπόταν ξανά σε μια δυναμική, εξωστρεφή παγκόσμια οικονομία. Μιλούσε χαρακτηριστικά για τα «ηλιόλουστα λιβάδια» που περίμεναν τη χώρα μετά την αποχώρηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Σήμερα, η συγκεκριμένη υπόσχεση θεωρείται από πολλούς περισσότερο πολιτικό αφήγημα παρά ρεαλιστικό σχέδιο.
Η οικονομία δεν επιβεβαίωσε τις προσδοκίες
Ανεξάρτητες οικονομικές εκτιμήσεις δείχνουν ότι το βρετανικό ΑΕΠ βρίσκεται τουλάχιστον 4% χαμηλότερα -ενδεχομένως έως και 8%- σε σχέση με το επίπεδο στο οποίο θα μπορούσε να βρίσκεται χωρίς το Brexit. Παράλληλα, οι επιχειρηματικές επενδύσεις εμφανίζονται μειωμένες κατά περισσότερο από 10%.
Η αποχώρηση από την ενιαία αγορά δημιούργησε νέες γραφειοκρατικές δυσκολίες στις εμπορικές συναλλαγές, ενώ οι Βρετανοί πολίτες βρέθηκαν αντιμέτωποι με αυστηρότερους συνοριακούς ελέγχους, περιορισμούς στη διαμονή σε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, λιγότερες δυνατότητες συμμετοχής σε προγράμματα σπουδών και αυξημένο κόστος ακόμη και για την περιαγωγή κινητής τηλεφωνίας.
Μια δεκαετία πολιτικής αστάθειας
Το Brexit δεν επηρέασε μόνο την οικονομία αλλά και το πολιτικό σύστημα της χώρας. Το δημοψήφισμα του 2016 εγκαινίασε μια περίοδο έντονης πολιτικής αστάθειας, με αλλεπάλληλες κυβερνητικές κρίσεις και συνεχείς αλλαγές πρωθυπουργών. Μέσα σε μία δεκαετία, το Ηνωμένο Βασίλειο απέκτησε έξι διαφορετικούς πρωθυπουργούς, έναντι μόλις τριών στις δύο προηγούμενες δεκαετίες.
Παράλληλα, η αποχώρηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση αναζωπύρωσε τις εσωτερικές εντάσεις μεταξύ των επιμέρους εθνών του Ηνωμένου Βασιλείου. Η Σκωτία και η Βόρεια Ιρλανδία είχαν ψηφίσει υπέρ της παραμονής στην Ε.Ε., γεγονός που αναζωπύρωσε τις συζητήσεις για νέα δημοψηφίσματα ανεξαρτησίας και περιέπλεξε ακόμη περισσότερο τις εύθραυστες ισορροπίες που είχαν διαμορφωθεί μετά τη Συμφωνία της Μεγάλης Παρασκευής.
Οι διεθνείς ισορροπίες άλλαξαν
Ένα από τα βασικά επιχειρήματα των υποστηρικτών του Brexit ήταν ότι η στενή σχέση της Βρετανίας με τις ΗΠΑ και τις χώρες της Κοινοπολιτείας θα μπορούσε να υποκαταστήσει τους δεσμούς με την Ευρώπη.
Οι εξελίξεις διέψευσαν και αυτή την προσδοκία. Η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο συνοδεύτηκε από μια περισσότερο αποστασιοποιημένη στάση απέναντι στους παραδοσιακούς συμμάχους της Ουάσιγκτον, γεγονός που περιόρισε περαιτέρω τη διεθνή επιρροή του Λονδίνου.
Απέναντι στον πόλεμο στην Ουκρανία και στις νέες γεωπολιτικές προκλήσεις, η κυβέρνηση του Κιρ Στάρμερ επιχείρησε να αποκαταστήσει τις σχέσεις με τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, προωθώντας στενότερη συνεργασία σε ζητήματα άμυνας, ενέργειας, εμπορίου και ανταλλαγών φοιτητών.
Το "Bregret" και η δύσκολη επιστροφή
Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν πλέον ότι η πλειοψηφία των Βρετανών θεωρεί το Brexit λανθασμένη επιλογή, ένα συναίσθημα που έχει επικρατήσει με τον όρο "Bregret". Ωστόσο, η διαπίστωση αυτή δεν μεταφράζεται αυτόματα σε ισχυρή κοινωνική απαίτηση για επιστροφή στην Ε.Ε.
Η επανένταξη θα απαιτούσε χρονοβόρες και πολύπλοκες διαπραγματεύσεις, ενώ οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις θα έθεταν αναπόφευκτα νέους όρους.
Επιπλέον, οι κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες που τροφοδότησαν το κύμα δυσαρέσκειας το 2016 παραμένουν σε μεγάλο βαθμό άλυτες, εξακολουθώντας να ενισχύουν λαϊκιστικά και ευρωσκεπτικιστικά πολιτικά ρεύματα.
Ένα ιστορικό μάθημα
Η ιστορία έχει ήδη αρχίσει να αποδίδει την ετυμηγορία της για το Brexit. Η πλήρης εθνική κυριαρχία, που παρουσιάστηκε ως το μεγάλο όφελος της αποχώρησης, αποδείχθηκε στην πράξη πολύ πιο περίπλοκη υπόθεση, καθώς συνοδεύτηκε από οικονομικό κόστος, περιορισμό της διεθνούς επιρροής και μεγαλύτερη πολιτική απομόνωση.
Η βρετανική εμπειρία αποτελεί υπενθύμιση, ότι σε έναν κόσμο αλληλεξαρτήσεων, ακόμη και ισχυρά κράτη δυσκολεύονται να ευημερήσουν ή να ασκήσουν επιρροή, όταν επιλέγουν να απομακρυνθούν από τους στενότερους συμμάχους και εμπορικούς τους εταίρους.