Μια νέα σύγκρουση ήταν το τελευταίο πράγμα που θα ήθελε τώρα το Ριάντ. Οι Χούθι, όμως, φαίνεται ότι αποφάσισαν πως η σημερινή συγκυρία προσφέρει μια σπάνια ευκαιρία: να πιέσουν το βασίλειο να επιστρέψει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων από θέση αδυναμίας.
Μετά από τέσσερα χρόνια πολιτικού αδιεξόδου στην Υεμένη, η φιλοϊρανική σιιτική οργάνωση είχε αρχίσει να απογοητεύεται. Η εκεχειρία με τη γειτονική Σαουδική Αραβία είχε μετατραπεί σε εύθραυστη στασιμότητα, ενώ οι διαπραγματεύσεις για μια μόνιμη ειρηνευτική συμφωνία είχαν παγώσει.
Οι Χούθι ζητούν μεγαλύτερη εξουσία στην Υεμένη και πρόσβαση στα έσοδα από τους πετρελαϊκούς πόρους της χώρας. Η Σαουδική Αραβία, από την άλλη, δεν θέλει να ξαναμπεί σε έναν πόλεμο που έχει ήδη κοστίσει ακριβά. Η προηγούμενη σαουδαραβική εκστρατεία βομβαρδισμών στην Υεμένη εξελίχθηκε σε μια δεκαετή παγίδα, που συνέβαλε στον θάνατο εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων από τη βία, την πείνα και τις ασθένειες. Το Ριάντ θέλει τώρα να αποφύγει μια νέα, δαπανηρή σύγκρουση που θα μπορούσε να απειλήσει το φιλόδοξο σχέδιό του να μετατρέψει τη Σαουδική Αραβία σε διεθνή επιχειρηματικό και τουριστικό κόμβο.
Στη συγκεκριμένη εύφλεκτη κατάσταση ήρθε να προστεθεί ο πόλεμος των ΗΠΑ με το Ιράν. Τις τελευταίες εβδομάδες, οι Χούθι και η Σαουδική Αραβία οδηγήθηκαν σε μια νέα κλιμάκωση, με τον κίνδυνο η σύγκρουση να εξελιχθεί σε έναν νέο ολοκληρωτικό πόλεμο. Όπως σχολίασε στους New York Times ο Φαρέα αλ-Μουσλίμι, ερευνητής του Chatham House με ειδίκευση στην Υεμένη:
Οι Χούθι έχουν μία λύση για κάθε πρόβλημα στον κόσμο: τον πόλεμο. Οι Σαουδάραβες λύνουν κάθε πρόβλημα προσπαθώντας να το πλημμυρίσουν με χρήματα και οι Χούθι πυροβολώντας το
Από την εύθραυστη εκεχειρία στη νέα κλιμάκωση
Ο τελευταίος πόλεμος μεταξύ Σαουδικής Αραβίας και Χούθι έφερε την Υεμένη στα πρόθυρα λιμού. Η σύγκρουση σταμάτησε προσωρινά με μια εύθραυστη εκεχειρία το 2022, αλλά οι συνομιλίες για μια μόνιμη ειρηνευτική συμφωνία τελικά κατέρρευσαν. Η κατάσταση αυτή δεν μπορούσε να διαρκέσει επ’ αόριστον. Το Ριάντ, όμως, απασχολημένο με άλλες κρίσεις, φαίνεται ότι ήλπιζε πως η εύθραυστη ισορροπία θα διατηρούνταν λίγο ακόμη.
Ο Σαουδάραβας πρέσβης στην Υεμένη, Μοχάμεντ αλ-Τζάμπερ, δήλωσε πρόσφατα ότι το βασίλειο επιθυμεί την αποκλιμάκωση. Κατηγόρησε, όμως, τους Χούθι ότι «επιμένουν στον δρόμο της κλιμάκωσης και της βίας» και ότι υπηρετούν ξένες ατζέντες, σε μια προφανή αναφορά στο Ιράν.
Οι Χούθι, οι οποίοι έχουν αποκτήσει σημαντική πολεμική εμπειρία, εκτιμούν ότι μια νέα αντιπαράθεση με τη Σαουδική Αραβία μπορεί να τους αποφέρει σημαντικά οφέλη. Μεταξύ αυτών είναι η πρόσβαση στα πετρελαϊκά έσοδα της Υεμένης και η αναγνώριση μεγαλύτερης πολιτικής εξουσίας στην ίδια τη χώρα. «Οι ψυχές μας είναι ικανοποιημένες με οποιοδήποτε επίπεδο θυσίας», δήλωσε ο ηγέτης της οργάνωσης, Αμπντουλμάλικ αλ-Χούθι, σε τηλεοπτικό διάγγελμα στις 16 Ιουλίου, όταν η ένταση με τη Σαουδική Αραβία είχε αυξηθεί.
Την τελευταία εβδομάδα, οι Χούθι εκτόξευσαν πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη προς τη Σαουδική Αραβία και εναντίον πλοίων στην Ερυθρά Θάλασσα, προκαλώντας νέες αναταράξεις στις ήδη ευάλωτες παγκόσμιες ενεργειακές αγορές. Σε απάντηση, στρατιωτικός συνασπισμός υπό τη Σαουδική Αραβία πραγματοποίησε αεροπορικές επιδρομές σε περιοχές που ελέγχουν οι Χούθι για πρώτη φορά εδώ και χρόνια. Υπάρχει πραγματική ανησυχία ότι ο εσωτερικός πόλεμος στην Υεμένη μπορεί να αναζωπυρωθεί.
Το Ριάντ στριμωγμένο από τα Στενά του Ορμούζ
Οι Χούθι επέλεξαν μια εξαιρετικά ευάλωτη στιγμή για τη Σαουδική Αραβία. Το βασίλειο διοχετεύει συνήθως το μεγαλύτερο μέρος των εξαγωγών πετρελαίου του μέσω των Στενών του Ορμούζ, που το Ιράν έχει ουσιαστικά αποκλείσει. Έτσι, η Σαουδική Αραβία εξαρτάται πλέον περισσότερο από την Ερυθρά Θάλασσα για την εξαγωγή του πετρελαίου της — της ζωτικής σημασίας πηγής εσόδων για την οικονομία της.
Η αντίδραση της Σαουδικής Αραβίας μέχρι τώρα έχει σχεδιαστεί ώστε να αποφύγει την εμπλοκή σε έναν ευρύτερο πόλεμο. Ωστόσο, μια πλήρης υποχώρηση θα μπορούσε να ενθαρρύνει περαιτέρω τους Χούθι. Το Ριάντ βρίσκεται έτσι σε δύσκολη θέση.
Στη μέση αυτής της σύγκρουσης ισχύος βρίσκονται δεκάδες εκατομμύρια Υεμενίτες, οι οποίοι ζουν σε συνθήκες εκτεταμένης στέρησης. Για ορισμένους, η επιστροφή στις μάχες μοιάζει ακόμη και προτιμότερη από τη σημερινή απελπισία.
Πώς οι Χούθι έγιναν κράτος μέσα στο κράτος
Οι Χούθι ξεκίνησαν ως μια μικρή ομάδα σιιτών μουσουλμάνων ανταρτών στα ορεινά της βόρειας Υεμένης, με σύνθημα που καλούσε σε θάνατο την Αμερική και το Ισραήλ. Με τη στήριξη του Ιράν ξεκίνησαν εμφύλιο πόλεμο το 2014, καταλαμβάνοντας την πρωτεύουσα και εκδιώκοντας τη διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση από τη Σαναά.
Η Σαουδική Αραβία, που συνορεύει με την Υεμένη στα βόρεια, ανησύχησε πολύ στην προοπτική να εγκατασταθεί μια φιλοϊρανική ένοπλη οργάνωση στα σύνορά της. Ένας στρατιωτικός συνασπισμός υπό την ηγεσία του Ριάντ ξεκίνησε εκστρατεία βομβαρδισμών, στηρίζοντας τις δυνάμεις που πολεμούσαν τους Χούθι και προσπαθούσαν να επαναφέρουν τη διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση.
Ο πόλεμος, όμως, συνεχίστηκε για χρόνια. Υπό τη διεθνή πίεση για τον ρόλο της στην επιδείνωση της ήδη σοβαρής ανθρωπιστικής κρίσης στην Υεμένη, η Σαουδική Αραβία άρχισε σταδιακά να περιορίζει την εμπλοκή της. Μέχρι την εκεχειρία, οι Χούθι είχαν δημιουργήσει ένα de facto κράτος στη βόρεια Υεμένη. Ο νότος ελέγχεται ονομαστικά από τη διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση, η οποία εξαρτάται οικονομικά και στρατιωτικά από τη Σαουδική Αραβία.
Το Ριάντ εξακολουθεί να έχει τον τελευταίο λόγο σε μια σειρά από ζητήματα που αφορούν την Υεμένη.
Η συμφωνία που έμεινε στα χαρτιά
Αρχικά, η στρατιωτική κόπωση και η πολιτική βούληση και των δύο πλευρών έδειχναν ότι θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μια μόνιμη ειρήνη. Στα τέλη του 2023, με τη βοήθεια των Ηνωμένων Εθνών, η Σαουδική Αραβία και οι Χούθι έφτασαν κοντά στην υπογραφή μιας προκαταρκτικής ειρηνευτικής συμφωνίας, γνωστής ως «οδικός χάρτης». Η συμφωνία θα έθετε το πλαίσιο για μια μακροπρόθεσμη πολιτική λύση.
Ένα από τα βασικά σημεία ήταν η επανέναρξη της καταβολής μισθών σε δημόσιους υπαλλήλους της Υεμένης που βρίσκονται σε περιοχές υπό τον έλεγχο των Χούθι. Οι μισθοί είχαν σταματήσει κατά τη διάρκεια του πολέμου. Το ποσό ήταν τεράστιο για την οικονομία της χώρας: μεταξύ 1 και 2 δισ. δολαρίων ετησίως. Τα χρήματα θα προέρχονταν κυρίως από τα πετρελαϊκά έσοδα της Υεμένης, με πρόσθετη χρηματοδότηση από τη Σαουδική Αραβία για την κάλυψη τυχόν ελλειμμάτων. Οι πετρελαϊκοί πόροι της Υεμένης βρίσκονται εκτός των περιοχών που ελέγχουν οι Χούθι. Γι’ αυτό και η οργάνωση επιδιώκει εδώ και χρόνια πρόσβαση σε αυτά τα έσοδα.
Πριν ολοκληρωθεί η συμφωνία, όμως, η επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ τον Οκτώβριο του 2023 και ο καταστροφικός πόλεμος στη Γάζα εκτροχίασαν την ειρηνευτική διαδικασία. Οι Χούθι ανακοίνωσαν στρατιωτική εκστρατεία σε ένδειξη αλληλεγγύης προς τους Παλαιστινίους, εκτοξεύοντας πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη εναντίον του Ισραήλ και πλοίων στην Ερυθρά Θάλασσα.
Κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Γάζα, απέφυγαν να επιτεθούν στη Σαουδική Αραβία. Οι επιθέσεις τους, όμως, στην Ερυθρά Θάλασσα προκάλεσαν την οργή χωρών και εταιρειών που εξαρτώνται από τη θαλάσσια οδό για το παγκόσμιο εμπόριο.
Όταν ο Ντόναλντ Τραμπ ξεκίνησε τη δεύτερη θητεία του το 2025, χαρακτήρισε τους Χούθι ξένη τρομοκρατική οργάνωση και ξεκίνησε εκστρατεία βομβαρδισμών εναντίον τους. Η απόφαση επιδείνωσε ακόμη περισσότερο την ήδη δύσκολη οικονομική κατάσταση στις περιοχές που ελέγχουν οι Χούθι. Παράλληλα, η αυξανόμενη λαϊκή δυσαρέσκεια άρχισε να δημιουργεί πιέσεις στην οργάνωση. Ένας δημόσιος υπάλληλος στη Σαναά παλαιότερα κέρδιζε περίπου 130 δολάρια τον μήνα, αλλά πλέον δυσκολεύεται να εξασφαλίσει αρκετό φαγητό και νερό για την οικογένειά του. Θεωρεί ότι «η κλιμάκωση είναι η λύση».
Η επιστροφή του Ιράν αλλάζει τους υπολογισμούς
Οι Χούθι κατηγορούν τη Σαουδική Αραβία ότι δεν εφάρμοσε καμία από τις βασικές προβλέψεις του «οδικού χάρτη», κυρίως την καταβολή μισθών σε όλους τους δημοσίους υπαλλήλους. Παράλληλα, κατηγορούν το Ριάντ ότι επιβάλλει περιορισμούς στις αεροπορικές και θαλάσσιες μεταφορές προς την Υεμένη, τους οποίους οι ίδιοι και πολλοί κάτοικοι των περιοχών που ελέγχουν χαρακτηρίζουν αποκλεισμό.
Όταν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ ξεκίνησαν τον πόλεμο με το Ιράν τον Φεβρουάριο, οι Χούθι φάνηκαν αρχικά διατεθειμένοι να μείνουν εκτός της σύγκρουσης. Μήνες αργότερα, όμως, μετά την κατάρρευση της εκεχειρίας μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, οι υπολογισμοί τους άλλαξαν. Ορισμένοι αναλυτές εκτιμούν ότι η αλλαγή μπορεί να προκλήθηκε από πιέσεις του Ιράν για μεγαλύτερη εμπλοκή. Ταυτόχρονα, όμως, η παρέμβαση εξυπηρετεί και τους ίδιους τους στόχους των Χούθι.
Αυτόν τον μήνα οι Χούθι επέμειναν να πραγματοποιήσει ιρανικό αεροσκάφος πτήση προς τη Σαναά, όπου οι πτήσεις είχαν ανασταλεί για έναν χρόνο. Η οργάνωση χαρακτήρισε την άφιξη του αεροπλάνου προσπάθεια να σπάσει ο αποκλεισμός. Δηλώνοντας ότι αποτελούν τη «κυρίαρχη κυβέρνηση της Υεμένης», οι Χούθι απαίτησαν να αρθούν όλοι οι περιορισμοί -συμπεριλαμβανομένου του καθεστώτος επιθεωρήσεων του ΟΗΕ- στα αεροπλάνα και τα πλοία που εισέρχονται στις περιοχές τους.
Όταν ένα δεύτερο ιρανικό αεροπλάνο προσπάθησε να προσγειωθεί στη Σαναά, οι Χούθι κατηγόρησαν τη Σαουδική Αραβία ότι βομβάρδισε το αεροδρόμιο. Η κυβέρνηση της Υεμένης, που στηρίζεται από το Ριάντ, υποστήριξε ότι πραγματοποίησε αεροπορικές επιδρομές για να υποχρεώσει το αεροπλάνο να αλλάξει πορεία και κατηγόρησε τους Χούθι ότι χρησιμοποιούν τις πτήσεις για να εισάγουν ιρανικό οπλισμό.
Οι Χούθι το αρνήθηκαν. Στη συνέχεια, η οργάνωση ανακοίνωσε αποκλεισμό των σαουδαραβικών πλοίων στην Ερυθρά Θάλασσα. Έκτοτε, οι δύο πλευρές έχουν αλληλοκατηγορηθεί για επιθέσεις.
Το επόμενο βήμα ανήκει στον Τραμπ
Το αν η νέα κρίση θα μετατραπεί σε έναν νέο ολοκληρωτικό πόλεμο, μπορεί να εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τη στάση της κυβέρνησης Τραμπ. Ανώτερος αξιωματούχος της αμερικανικής κυβέρνησης δήλωσε ότι οι ΗΠΑ θέλουν να δώσουν στους συμμάχους τους πρωταγωνιστικό ρόλο στην περιφερειακή ασφάλεια και στηρίζουν μια διπλωματική λύση στην Υεμένη. Στις 23 Ιουλίου, όμως, ο Τραμπ απείλησε μέσω κοινωνικών δικτύων με «μεγάλη στρατιωτική τιμωρία» τους Χούθι, εάν συνεχίσουν τις επιθέσεις εναντίον σαουδαραβικών πετρελαιοφόρων.
Η δήλωση είχε μια αξιοσημείωτη αντίφαση. Ο Αμερικανός πρόεδρος εξέφρασε την απογοήτευσή του από τους Χούθι, λέγοντας ότι «μέχρι τώρα είχαν ενεργήσει πολύ επαγγελματικά και έξυπνα».
Η νέα κρίση, επομένως, δεν αφορά μόνο την Υεμένη. Αφορά τον έλεγχο των πετρελαϊκών εσόδων, την πρόσβαση στις θαλάσσιες οδούς, τη σχέση του Ιράν με τους συμμάχους του και τη στρατηγική της Σαουδικής Αραβίας, σε μια στιγμή που η χώρα προσπαθεί να απομακρυνθεί από τον πόλεμο και να επενδύσει στην οικονομική της μεταμόρφωση.
Οι Χούθι πιστεύουν ότι έχουν βρει το σημείο πίεσης όπου το Ριάντ είναι πιο ευάλωτο. Η Σαουδική Αραβία, από την πλευρά της, καλείται να αποφασίσει αν θα υποχωρήσει για να αποφύγει έναν νέο πόλεμο ή αν θα απαντήσει αρκετά δυναμικά ώστε να μην επιτρέψει στους Χούθι να μετατρέψουν την πίεση σε στρατηγική νίκη.
Αυτή τη φορά, η απόφαση δεν θα κριθεί μόνο στα βουνά της Υεμένης, αλλά και στην Ερυθρά Θάλασσα, στις αγορές πετρελαίου και στη γεωπολιτική σκακιέρα που έχει ανοίξει ο πόλεμος ΗΠΑ και Ιράν.