Μια υπό διαμόρφωση συμφωνία μεταξύ Ιράν και Ομάν για την επανέναρξη της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ θα μπορούσε να επιτρέψει ξανά τη διέλευση πλοίων και να μειώσει την πίεση στις αγορές. Παράλληλα, όμως, ενδέχεται να κατοχυρώσει για πρώτη φορά έναν μόνιμο ρόλο της Τεχεράνης στον έλεγχο της θαλάσσιας κυκλοφορίας.
Η επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ, από τα οποία διέρχεται κρίσιμο μέρος του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου, φαίνεται να πλησιάζει μέσα από μια συμφωνία που διαπραγματεύονται το Ιράν και το Ομάν. Το πιθανό άνοιγμα της θαλάσσιας οδού, ωστόσο, μπορεί να συνοδευτεί από μια σημαντική γεωπολιτική παραχώρηση: την αναγνώριση ενός διευρυμένου ρόλου της Τεχεράνης στον έλεγχο της διέλευσης των πλοίων.
Σύμφωνα με Ιρανούς και Αμερικανούς αξιωματούχους που επικαλούνται οι New York Times, οι δύο χώρες βρίσκονται κοντά σε συμφωνία για τη δημιουργία προσωρινών διαδρομών που θα επιτρέψουν την επανέναρξη της ναυσιπλοΐας. Με βάση την εκδοχή που παρουσιάζουν Ιρανοί αξιωματούχοι, τα πλοία που εισέρχονται στον Περσικό Κόλπο θα κινούνται μέσω διαύλου υπό ιρανικό έλεγχο και κοντά στις ακτές του Ιράν, ενώ όσα εξέρχονται θα χρησιμοποιούν διαδρομή πλησιέστερα στο Ομάν.
Η Τεχεράνη υποστηρίζει ότι δεν θα επιβληθούν διόδια, αλλά προβλέπεται «τέλος υπηρεσιών» για την κάλυψη του περιβαλλοντικού αποτυπώματος της ναυσιπλοΐας, της ασφάλειας φορτηγών πλοίων και δεξαμενόπλοιων, καθώς και του προσωπικού που θα απαιτηθεί. Τα έσοδα, σύμφωνα με δύο Ιρανούς αξιωματούχους, θα μοιράζονται ισόποσα μεταξύ Ιράν και Ομάν.
Αμερικανός αξιωματούχος, ωστόσο, αμφισβήτησε αυτή την περιγραφή, υποστηρίζοντας ότι οι προσωρινές διαδρομές δεν θα απαιτούν έγκριση ή άδεια από το Ιράν και δεν θα προβλέπουν την επιβολή διοδίων. Η διαφορά στις δύο εκδοχές αποκαλύπτει ότι το βασικό ζήτημα δεν είναι η επανέναρξη της κυκλοφορίας, αλλά και το ποιος θα έχει την πραγματική αρμοδιότητα να τη ρυθμίζει.
Πολιτική προτεραιότητα για τον Τραμπ
Για τον Ντόναλντ Τραμπ, η επαναφορά της ναυσιπλοΐας αποτελεί ένα από τα πιο επείγοντα πολιτικά ζητήματα. Η αποκατάσταση της ροής πλοίων και ενεργειακών φορτίων θα μπορούσε να περιορίσει την αναστάτωση στις διεθνείς αγορές και να μειώσει την πίεση που δημιουργεί η παρατεταμένη κρίση στα Στενά.
Το Ιράν, από την πλευρά του, επιμένει ότι τα Στενά θα παραμείνουν κλειστά έως ότου οι ΗΠΑ άρουν τον ναυτικό αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών στον Περσικό Κόλπο και οι δύο χώρες επιστρέψουν στο σχέδιο 14 σημείων που περιλαμβάνεται στο μνημόνιο κατανόησης της Ισλαμαμπάντ.
Η αμερικανική κυβέρνηση θα μπορούσε να μειώσει ακόμη περισσότερο την πίεση στις ενεργειακές αγορές, εάν αποφάσιζε να χορηγήσει εξαιρέσεις από τις κυρώσεις, επιτρέποντας στο Ιράν να πωλεί και να παραδίδει νόμιμα πετρέλαιο. Μια τέτοια κίνηση, όμως, θα συνδεόταν με ευρύτερες διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα της χώρας.
Το μεγαλύτερο ερώτημα είναι αν η επαναλειτουργία των Στενών θα συνοδευτεί από μια νέα πραγματικότητα, στην οποία το Ιράν θα διατηρεί διαρκή έλεγχο στη διέλευση. Ιρανοί αξιωματούχοι αναφέρουν ότι η συμφωνία σχεδιάζεται με τρόπο που θα κατοχυρώνει τη δυνατότητα της Τεχεράνης να επηρεάζει τη ναυσιπλοΐα και να διατηρεί ένα στρατηγικό πλεονέκτημα που δεν αξιοποιούσε πριν από τον πόλεμο.
Μια τέτοια εξέλιξη θα ερχόταν σε αντίθεση με τη θέση που έχει διατυπώσει επανειλημμένα ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο. Η Ουάσιγκτον έχει υποστηρίξει ότι τα Στενά πρέπει να επιστρέψουν στο καθεστώς ανοικτής διεθνούς θαλάσσιας οδού που ίσχυε πριν από την αμερικανοϊσραηλινή επίθεση στο Ιράν στις 28 Φεβρουαρίου.
Η ελευθερία της ναυσιπλοΐας
Η αμερικανική πλευρά θεωρεί ότι η υπόθεση υπερβαίνει τη διαχείριση μιας περιφερειακής κρίσης. Η δυνατότητα ενός κράτους να ελέγχει μια διεθνή θαλάσσια οδό, να επιβάλλει χρεώσεις ή να καθορίζει ποια πλοία μπορούν να περάσουν δημιουργεί, σύμφωνα με την Ουάσιγκτον, ένα επικίνδυνο προηγούμενο που θα μπορούσε να επαναληφθεί και σε άλλες στρατηγικές περιοχές. Στο επίκεντρο βρίσκεται η αρχή της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας, πάνω στην οποία στηρίχθηκε επί περισσότερο από έναν αιώνα η ανάπτυξη του διεθνούς εμπορίου. Η παγίωση ιρανικού ελέγχου στα Στενά θα μπορούσε να μεταβάλει τις ισορροπίες όχι μόνο στον Περσικό Κόλπο, αλλά και στο ευρύτερο σύστημα ασφαλείας των διεθνών θαλάσσιων μεταφορών.
Ο Τραμπ έχει μιλήσει ελάχιστα για τις λεπτομέρειες της υπό διαμόρφωση συμφωνίας. Η επανέναρξη των διαπραγματεύσεων, ωστόσο, φαίνεται ότι συνέβαλε στην απόφασή του να ακυρώσει το Σαββατοκύριακο μια ευρύτερη νέα επίθεση κατά του Ιράν.
Η συμφωνία προβλέπει περίοδο 60 ημερών για τις διαπραγματεύσεις Ιράν και Ομάν σχετικά με το άνοιγμα των Στενών. Παράλληλα, οι ΗΠΑ και το Ιράν αναμένεται να επανέλθουν στις συνομιλίες για το μέλλον των 11 τόνων εμπλουτισμένου ουρανίου που διαθέτει η Τεχεράνη, συμπεριλαμβανομένων περίπου 500 κιλών υλικού που βρίσκεται κοντά στο επίπεδο εμπλουτισμού για χρήση σε πυρηνικό όπλο.
Η Ουάσιγκτον ζητεί την αραίωση του υλικού, ώστε να μην μπορεί να μετατραπεί εύκολα σε υλικό για στρατιωτική χρήση και στη συνέχεια τη μεταφορά του στις ΗΠΑ ή σε άλλη χώρα, όπου θα μπορούσε να αποθηκευτεί, να διατεθεί ή να αξιοποιηθεί για παραγωγή πυρηνικής ενέργειας.
Η πυρηνική συμφωνία απομακρύνεται
Σχέδιο που υπεγράφη στα μέσα Ιουνίου από τον αντιπρόεδρο Τζέι Ντι Βανς και ξεχωριστά από τον Τραμπ δημιούργησε την προσδοκία ότι μια νέα πυρηνική συμφωνία θα μπορούσε να επιτευχθεί μέσα σε 60 ημέρες. Η προθεσμία αυτή λήγει σε περίπου δύο εβδομάδες, όμως Αμερικανοί αξιωματούχοι παραδέχονται πλέον ότι οι συνομιλίες, εφόσον ξεκινήσουν, θα μπορούσαν να διαρκέσουν έως το φθινόπωρο ή και περισσότερο.
Σε ιδιωτικές συζητήσεις, ορισμένοι αξιωματούχοι εκφράζουν αμφιβολίες για το αν θα επιτευχθεί τελικά πυρηνική συμφωνία. Υπάρχει ακόμη το ενδεχόμενο ο Τραμπ να υποστηρίξει ότι τα ιρανικά αποθέματα πρέπει να παραμείνουν θαμμένα κάτω από τα ερείπια που άφησαν οι αεροπορικές επιθέσεις στις τρεις πυρηνικές εγκαταστάσεις τον Ιούνιο του 2025.
Η επαναλειτουργία των Στενών, αντίθετα, αποτελεί άμεση πολιτική ανάγκη. Για τον λόγο αυτό, η αμερικανική κυβέρνηση φαίνεται να προετοιμάζει το έδαφος για μια λύση που θα επιτρέπει την επανέναρξη της ναυσιπλοΐας, ακόμη και αν το Ιράν αποκτήσει έναν βαθμό καθημερινού ελέγχου της κυκλοφορίας.
Ο Τραμπ έχει υποστηρίξει ότι η συμφωνία μπορεί να ολοκληρωθεί γρήγορα και ότι τα Στενά θα μπορούσαν να ανοίξουν ακόμη και μέσα σε μία ημέρα. Έχει παρουσιάσει την επαναλειτουργία της θαλάσσιας οδού ως το πρώτο στάδιο και την αποπυρηνικοποίηση του Ιράν ως το δεύτερο.
Επιφυλάξεις στο Πεντάγωνο και ο κίνδυνος νέας σύγκρουσης
Στο Πεντάγωνο, ωστόσο, ανώτεροι αξιωματούχοι εμφανίζονται επιφυλακτικοί απέναντι στη συμφωνία Ιράν–Ομάν. Ορισμένοι εκτιμούν ότι μια τέτοια διευθέτηση μπορεί να εκληφθεί ως υποχώρηση απέναντι στην Τεχεράνη και να της προσφέρει περισσότερη επιρροή από όση διέθετε πριν από τον πόλεμο.
Στη διαδρομή που περνά από τα ύδατα του Ομάν εξακολουθούν να υπάρχουν πολλές θαλάσσιες νάρκες. Αυτό σημαίνει ότι τα πλοία ενδέχεται να χρειάζονται συντονισμό με το Ιράν για να κινηθούν με ασφάλεια, γεγονός που θα μπορούσε να ενισχύσει στην πράξη τον ρόλο της Τεχεράνης, ακόμη και αν η συμφωνία δεν της παραχωρεί επίσημα δικαίωμα έγκρισης των διελεύσεων.
Η Κεντρική Διοίκηση των ΗΠΑ καθοδηγεί ήδη πλοία μέσω της περιοχής, όμως αυτά εξακολουθούν να βρίσκονται εντός της εμβέλειας ιρανικών πυραύλων. Ο Τραμπ έχει ακυρώσει δύο φορές μέσα σε δύο εβδομάδες σχέδιο του επικεφαλής της Κεντρικής Διοίκησης, ναυάρχου Μπραντ Κούπερ, για σύντομους αλλά εκτεταμένους βομβαρδισμούς κατά ιρανικών θέσεων από όπου εκτοξεύονται επιθέσεις, καθώς και άλλων στρατιωτικών στόχων.
Η επιθυμία του Αμερικανού προέδρου να αποκατασταθεί η κυκλοφορία στα Στενά παραμένει ισχυρή, ακόμη και αν αυτό απαιτήσει ένα σύστημα χρεώσεων ή έναν περιορισμένο βαθμό ιρανικού ελέγχου. Παράλληλα, Ιρανοί αξιωματούχοι εκφράζουν αμφιβολίες για το κατά πόσο η συμφωνία θα λειτουργήσει όπως προβλέπεται και θα αποτρέψει έναν νέο γύρο αμερικανικών επιθέσεων.
Η Τεχεράνη θεωρεί ότι ο έλεγχος των Στενών αποτελεί το σημαντικότερο στρατηγικό κέρδος της από τον πόλεμο και επιδιώκει να διατηρήσει αυτό το πλεονέκτημα. Η συμφωνία με το Ομάν θα μπορούσε να τη φέρει σε ισχυρότερη θέση από εκείνη που κατείχε πριν από τη σημερινή σύγκρουση.
Το δίλημμα για τον Τραμπ διαμορφώνεται πλέον ανάμεσα σε δύο δύσκολες επιλογές: μια στρατιωτική σύγκρουση χωρίς σαφή προοπτική να αφαιρεθεί από το Ιράν ο έλεγχος των Στενών ή μια πολιτική συμφωνία που θα επιτρέψει την επανέναρξη της ναυσιπλοΐας, αλλά θα κατοχυρώσει ένα νέο στρατηγικό πλεονέκτημα για την Τεχεράνη.